interview

Sociale media zorgen voor sociale afstand

Minister van sociale zaken Lodewijk Asscher. Beeld anp

"Er is op sociale media iets bijzonder zorgwekkends gaande," zegt Denker des Vaderlands, Marli Huijer, als reactie op de antisemitische scheldpartijen die minister Asscher te verduren krijgt. "Dat komt door de afstand die digitale media creëren tussen de zender die spreekt en de ontvanger die reageert."

Afstand? Digitale media zijn toch juist direct en dichtbij?

"We leven in de illusie dat sociale media tot intiem contact met andere mensen leidt. Dat is niet zo, er bestaat bij digitaal contact een fysieke en lichamelijke afstand, waardoor sociale media de sociale afstand tussen mensen juist groter maken. Dat geldt des te meer als mensen een andere achtergrond hebben dan jijzelf."

"Als je elkaar kent, er sociale nabijheid is, ben je minder geneigd elkaar te beledigen of geweld te gebruiken. Dat ervoeren ook de nazi's in Duitsland: ze slaagden er aanvankelijk niet overal in om Duitse stedelingen zo ver te krijgen zich te mobiliseren tegen de joden. Veel stadsbewoners bleven loyaal aan hun joodse buren, zo lang zij deel uitmaakten van hun persoonlijke leefwereld. Zodra het de nazi's lukte de sociale afstand te vergroten, door massale propaganda, het instellen van getto's en het wegvoeren van joden, slaagden zij erin de morele afkeer tegen fysiek geweld te verminderen."

Wat gebeurt er dan precies als afstand vergroot?

"Dan treedt de 'Wet van het optisch perspectief' op, zoals de Pools-Britse socioloog en filosoof Zygmunt Bauman dat noemt. Naarmate de afstand toeneemt, verschrompelt de verantwoordelijkheid voor de ander. Daardoor worden morele verantwoordelijkheden steeds vager, tot ze uiteindelijk uit het zicht verdwijnen. Het digitale contact geeft ons de illusie dicht bij elkaar te zijn, maar plaatst ons steeds meer op afstand, waardoor we minder verantwoordelijkheid voelen om mensen als mensen te behandelen."

"Daaronder gaat nog een ander mechanisme schuil. De Amerikaanse psychologe Sherry Turkle schrijft in haar nieuwste boek Reclaiming Conversation dat het veelvuldige digitale contact van jongeren ertoe leidt dat ze de vaardigheden die bij een face-to-face gesprek horen, verleren. Een gewoon gesprek, zegt Turkle, is onvoorspelbaar, je kunt niet altijd je mooiste zelf laten zien, je maakt ook fouten. Dat doet de ander ook. Daardoor leer je je inleven in de ander, ontwikkel je empathie. Turkle meent dat digitale media dit soort gewone gesprekken juist verminderen en daarmee de afstand tussen mensen vergroten."

Denker des Vaderlands, Marli Huijer. Beeld TR WCrone

Digitale media stemmen u weinig hoopvol.

"De smartphone en sociale media brengen ons veel moois. Maar er zitten ook kanten aan waarvan we nog niet in de gaten hebben hoe ondermijnend ze kunnen zijn voor de publieke ruimte, de publieke sfeer, en vooral het menselijke spreken daarin. Het werkelijke gesprek over politieke zaken gebeurt niet daar maar in het echte leven."

Er zijn ook politici die menen dat zij hun werk dankzij sociale media beter kunnen doen.

"Veel mensen denken dat sociale media het sociale contact verbeteren. Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft geprobeerd dat aan te tonen. Maar dat is niet gelukt. Het aantal uren dat wij sociale contacten hebben neemt vanaf de jaren zeventig af - zelfs als je de contacten via sociale media meetelt. Bovendien ga je in de werkelijkheid gesprekken aan die langer duren dan een tweet, en waarbij je overtuigingen omzet in actie, en verantwoordelijk bent voor wat je zegt en doet."

Afgelopen maanden zijn er fysieke politieke bijeenkomsten geweest over de eventuele komst van asielzoekerscentra waarbij toch ook flink gescholden is. Waren de schelders daar wel verantwoordelijk voor hun woorden?

"Wat daar en plein public is gezegd, valt in het niet vergeleken bij de scheldpartijen op internet. Bovendien, zodra er gescholden wordt springt de pers er op af. Zij laten degene aan het woord die slachtoffer geworden is, zoeken daders op om hun visie te horen en in beeld te brengen. Hoe grof ook, in het publieke domein kun je elkaar achteraf aanspreken op wat je zegt. Grof taalgebruik houdt daar een risico in. Dat risico is belangrijk. Van oorsprong riskeerden mensen zelfs hun leven om een afwijkend standpunt te verwoorden. Sociale media vergroten eerder de afstand tot elkaar, terwijl ze elk risico uitbannen. Met als gevolg dat we gaan schelden en zonder repercussies de meest verschrikkelijke dingen kunnen zeggen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden