Social media uit opoe's tijd

Wat is er sinds de zestiende eeuw eigenlijk veranderd in Monnickendam? Zoek de verschillen.

Om half acht in de ochtend heerst een weldadige rust in Monnickendam, in het weekeinde tenminste. Ochtendnevel hangt over het voormalige Zuiderzeestadje. Geen haastige voetstappen op de straatklinkers van mensen die de bus naar Amsterdam nog moeten halen, geen rammelbakken die moeizaam starten. Een visser gooit zijn dobber nog eens uit, maar ook hij laat het wel uit zijn hoofd om de stilte te doorbreken. Zelfs de marktkoopman past zich aan de matineuze sfeer aan.

Je moet er vroeg je bed voor uit, maar dan beleef je Monnickendam op z'n mooist. Je kunt midden op straat lopen. Je kunt zelfs neerstrijken op een van de tientallen bankjes die hier voor de huizen staan. Heel vroeger was het er al, dit straatmeubilair, om even een pijpje te roken of een babbeltje te maken met buren of voorbijgangers. De bankjes waren de sociale media van overgrootvaders tijd. Ze raakten een tijd uit de mode, maar in 1973 werden ze weer in ere hersteld. In dat jaar vierde Monnickendam een zomer lang de overwinning tegen de Spanjaarden in de Slag op de Zuiderzee van 1573. Dat waren nog eens tijden!

Voor de wandeling blijven we in de oude, beschermde binnenstad. Het stratenpatroon is in eeuwen nauwelijks veranderd, zo leren historische kaarten. Ook vroeger was de Grote Kerk de plaats waar de vreemdeling Monnickendam binnenkwam. Ook lang geleden werden bezoekers al verder in de stadse geheimen ingewijd via Zarken en Kerkstraat, om daarna vanaf de karakteristieke Speeltoren uit te waaieren over het Noordeinde en - hoe verrassend - het Zuideinde. Als je die straten bent uitgelopen, heb je al veel gezien: monumentale kerken, eeuwenoude woonhuizen, doorkijkjes door stegen en grachten en de oude haven.

Het is hier geen kermis zoals Volendam, geen museum zoals Marken. Monnickendam is authentiek, maar ook met z'n tijd meegegaan. Terwijl er nog steeds botters en andere platbodems in de haven liggen, rollen bij scheepswerf Hakvoort geregeld miljoenenjachten van de helling. Er zijn nog van die 'dorpse' kroegjes, maar je kunt ook eten bij een Thai of dineren in een restaurant met een Michelinster. En de Grote Kerk heeft een bouwhistorie waarbij die van de Sagrada Familia in Barcelona bleek afsteekt: 250 jaar is eraan gewerkt.

Omstreeks 1412 werd begonnen met de bouw van een tweebeukig kerkje, in het jaar 1644 was dat uitgebreid tot de huidige laatgotische hallenkerk met drie beuken, die verwijzen naar de Drie-eenheid van Vader, Zoon en Heilige Geest. De hele kerk is 70 meter lang, 33 breed en 20 hoog, met een toren van 55 meter. Gigantische afmetingen voor een relatief kleine plaats. Maar in de aan Sint Nicolaas gewijde kerk werd veel meer gedaan dan bidden en preken. Het was een multifunctioneel gebouw, een ontmoetingsplaats voor jong en oud en met ruimte voor muziekuitvoeringen, vooral op het Gerstenhauer-orgel. Bij slecht weer speelden kinderen hier binnen, boetten vissers hun netten, oefende de schutterij, werden sociale contacten gelegd en dreef men handel. Dat je eerst vijf treden moet beklimmen voordat je in de kerk staat, komt doordat er gedurende vier eeuwen (tot 1831) liefst 30.000 doden onder de kerkvloer begraven zijn.

In de Speeltoren hangt het oudste en misschien daarom meest valse carillon ter wereld uit 1600. Het heeft te weinig witte en zelfs maar twee zwarte toetsen - toch worden er dagelijks liedjes op gespeeld.

Het verrassendst zijn de gevelstenen in de oude stad. Oude en fonkelnieuwe, traditionele en geestig-moderne, bijbelvoorstellingen en 'reclameborden', met historische thema's en alledaagse zaken. Stuk voor stuk juweeltjes. Daar kun je zeker een paar uur mee zoet zijn, ook als Monnickendam later op de dag weer helemaal tot leven is gekomen.

Monnickendam is authentiek, geen kermis als Volendam. Veel huizen hebben een gevelsteen, soms oud, soms fonkelnieuw.

Grote Kerk met plastorie
Aan de Grote Kerk in Monnickendam loop je niet zo maar even voorbij. Dat hoeft ook niet: in juni, juli en augustus (dinsdag t/m zaterdag 11-16 uur, zondag 13-16 uur) mag je vrij in en uit lopen. Er zijn regelmatig tentoonstellingen in de kerk, ook is er permanent verkoop van tweedehands boeken. Speciaal voor toeristen werd een toiletgebouw aangebouwd. Een bezoek aan deze 'plastorie' kost vijftig eurocent.

'Olie is voor de sla'
Het leven van Wendelmoet Claesdochter eindigde in 1527 op de brandstapel, als eerste vrouwelijke martelares die om haar 'ketterse' geloof werd terechtgesteld. De Monnickendamse wordt in de kerk waar destijds het roomse geloof werd beleden, herdacht met een plaquette en een schilderij. Wendelmoet weigerde heiligen te erkennen en van het Heilig Oliesel vond zij dat 'olie goed is in de sla of om er je schoenen mee in te smeren'. Dat de vrouw uit Monnickendam kwam, wekt geen verbazing. Het stadje waar menigeen openstond voor het gedachtegoed van Luther en Zwingli, droeg de bijnaam 'Lutherdam'.

Levende gidsen
Monnickendam heeft vrijwilligers die het hele jaar door als stadsgidsen wandelingen en vaartochten organiseren. Zij vragen daar drie euro per persoon voor en bestemmen dat geld voor herstel van historische objecten. Info: www.stadsgidsenmonnickendam.nl. Beschrijvingen van wandelingen zoals de gevelstenenroute (2 km) zijn te koop bij de VVV, Zuideinde 2 tel. 0299-820046.

Naar Monnickendam
Monnickendam is bereikbaar met bussen vanaf Amsterdam CS (IJzijde). Uitstappen bij halte Nieuwpoortslaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden