Smokkelen in het belang van de geschiedenis

De documentaire begint als een thriller. Bij het kleine Tsjechische grensplaatsje Rosvadow worden tegen de avond documenten overgeheveld van de ene auto in een andere. Even later in de film gebeurt er aan de andere kant van de grens in Duitsland hetzelfde, maar dan andersom. De documenten worden weer teruggeladen van de andere in de ene auto, die vervolgens via Neurenberg terugrijdt naar Nederland. Met de daad is een archief gered.

PETER SIERKSMA

De documentaire, die vanavond door de NOS wordt uitgezonden (Ned.3, 20.25 uur), heet De papieren van de revolutie en laat vooral zien dat anders dan veel mensen nog altijd denken het werken in of voor archieven beslist niet stoffig of saai hoeft te zijn. Niks dode kasten vol dode papierverzamelingen, niks stoffige lieden met een bril vol spinnewebben. Integendeel: Leve de geschiedenis!, zeggen de filmmakers Nick Ooms en Stephan Warmenhoven. Archieven zijn belangrijk, zeggen ze. Zoals je met een variant op de zorg van een samenleving voor de zwakken zou kunnen zeggen: de manier waarop een samenleving met haar documenten en historische bronnen omgaat, tekent haar (democratische veer-)kracht.

Ooms en Warmenhoven studeerden maatschappijgeschiedenis in Rotterdam en raakten beide onder de indruk van het werk en de dynamiek van het Internationaal Institiuut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam. Met financiele steun van eerst de NOS en later ook het IISG zelf filmden ze het afgelopen jaar verschillende reizen die duidelijk maken hoe directeur Erik Fischer tegenwoordig vooral in het voormalige oostblok stad en land afreist om bijzondere archieven die betrekking hebben op de geschiedenis van de arbeidersbeweging of het socialisme van de ondergang te redden.

De reisbeelden worden afgewisseld met historische fragmenten waarin de geschiedenis van het IISG, dat werd opgericht in 1935 met de steun van de Haagse Arbeidersverzekerings en depositobank De Centralebank, wordt getekend. De parallel die met behulp van een zeer scherpe en suggestieve montage wordt getrokken is prachtig. Spectaculaire treinreizen van de eerste bibliothecaresse Annie Adama van Scheltema-Kleefstra (zij redde in 1937 het belangrijke archief van de Duits-joodse anarchist Peukert van de Nazi's uit Berlijn en deed in 1938 hetzelfde met de verzameling van de grootste anarchistica-verzamelaar die ooit leefde, Max Nettlau, vanuit Wenen) doen niet onder voor de tocht die Fischer maakt naar Pilzen waar het archief ligt van de dissident Karl Skrabek.

Het bezoek aan Skrabek - dat in wezen eindigt met het begin: het overladen van de stukken aan de grens - levert overigens de allermooiste scenes van de film op. De man mijmert over het verleden, over de onderdrukking van het communisme na de oorlog, over de Praagse lente en de repressie daarna. Hij leeft stil en teruggetrokken en vertelt dat hij liever leest dan dat hij mensen ontmoet. De onderdrukking heeft hem schuw gemaakt.

De filmmakers volgen Fischer ook op weg naar Moskou. Daar bezoekt hij (het gaat hier om een reis voor de augustuscoup vorig jaar) het inmiddels opgeheven (je ziet in de film hoe de bordjes toevallig net worden verhangen) IML, het Institut Marksizma-Leninizma waar de officiele geschiedenis van de staat en dus van de partij ligt opgeslagen. Opvallend genoeg was dit prestigieuze instituut altijd sterk van het IISG afhankelijk, omdat het veel originele stukken van bijvoorbeeld Marx, Engels en Bakoenin bezit. Het gevolg was dat het IISG ondanks de censuur vrijwel altijd toegang tot het IML kreeg en er voor zorgde dat historici uit het westen daar onafhankelijk onderzoek konden doen.

Minstens zo waardevol als de contacten met het IML, noemt Fischer echter die met Memorial. Memorial is een beweging die, oorspronkelijk onder leiding van Sacharow, zich onder meer tot doel stelt de nietofficiele geschiedenis van de Sowjet-Unie, de geschiedenis van de slachtoffers, de geschiedenis onder de oppervlakte te verzamelen en vast te leggen. Hoe groot de tegenstelling tussen het gepriviligeerde IML en het arme Memorial is, blijkt uit de manier waarop historici van beide instellingen over het begrip 'historische waarheid' spreken. "Archieven zijn het brood van de wetenschap" , zegt de directeur van het IML ernstig. De ironie wil dat Memorial zijn gelijk bevestigt.

De film zelf bevestigt het ook en geeft enthousiast aan hoe zuinig wij op het IISG moeten zijn. Te enthousiast bijna, want soms lijkt de betrokkenheid van de makers met de instelling ('nu uitgegroeid tot een wetenschappelijk instituut van wereldfaam') zo groot dat het hier om een propagandafilm gaat. Het is de enige vlek die De papieren van de revolutie bedreigt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden