SMEEKBEDEN OP HET GRAF

Uitvaartondernemers moeten steeds meer inspelen op nieuwe wensen bij begrafenissen en crematies. Moslims, hindoes en creolen willen dat hun laatste gang ook in Nederland van de passende rituelen vergezeld gaat. Daarnaast hebben ook autochtone Nederlanders steeds vaker persoonlijke wensen. Een serie over nieuwe rituelen voor na de dood.

Muiderberg is de grootste joodse begraafplaats in Nederland met meer dan 50 000 graven. Joden uit alle delen van de wereld komen naar de begraafplaats om met de genealogische informatie van de grafstenen hiaten in de familiestamboom op te vullen. Soms voeren de gegevens terug tot in de middeleeuwen. De graven op een joodse begraafplaats worden tenslotte niet geruimd, er is garantie voor een eeuwigdurend graf.

De eerste graven op Muiderberg stammen dan ook al uit 1642 toen Duitse joden, gevlucht voor vervolgingen in Duitsland en Oost-Europa, in Muiderberg een stuk grond konden kopen. Het was hun niet toegestaan hun doden binnen de stadsmuren te begraven zoals toen gebruik was. Sterker nog, bij iedere kerk die de joden met de trekschuit passeerden om bij de begraafplaats te komen moest er tol betaald worden. Gekleed in lange rok en hoofddoekje wijst Benistant de weg naar het oudste gedeelte van de begraafplaats.

“Deze hele plek ligt vol met graven”, zegt ze op een groot en kaal grasveld wijzend. De grafstenen werden midden zeventiende eeuw geplunderd door Franse soldaten van Lodewijk XIV en gebruikt voor het plaatsen van kanonnen, gericht op het Muiderslot. Even verderop staan de zerken uit de achttiende eeuw er nog ongeschonden bij. Grijze, vervuilde stenen die zijn voorzien van uitgebreide hebreeuwse teksten met de joodse jaartelling.

Benistant probeert de grafstenen te ontcijferen maar houdt er al snel mee op. Thuis werd ze niet joods opgevoed, zegt ze verlegen. Toen haar man Dawied zich aansloot bij de orthodox joodse gemeenschap volgde ze hem, al wist ze maar weinig van het joodse geloof af. Op school heeft ze nooit hebreeuws geleerd en het lezen van de teksten op de grafstenen is dan ook een hele opgave. De symbolische tekens op de zerken zijn gemakkelijker te vertalen. Op het graf van een rabbijn of voorganger is een boek afgebeeld. Twee handen zijn het symbool van de priesters en een waterkan de tempeldienaren.

Een steen springt in het oog. Op en rondom het graf staan allerlei potjes en flesjes met druipend kaarsvet. Bovenop de zerk liggen een flink aantal steentjes, een teken dat het graf veelvuldig bezocht wordt. “Het is het graf van opperrabbijn Saul”, zegt Benistant. “Orthodoxe joden komen hier bidden en kaarsjes branden. En ze leggen briefjes neer met smeekbeden of de rabbijn ze kan helpen met hun problemen.” Met haar nagel strijkt ze even over de steen die groen is uitgeslagen van het mos en legt dan uit dat volgens de joodse leer zo'n ritueel eigenlijk verboden is. “Het is toch een soort van afgoderij.”

In de grafcultuur wordt echter met regelmaat gesjoemeld met de regels. Strikt gesproken past ook de symboliek op de grafstenen niet direct bij de joodse leer die predikt dat iedereen in de dood gelijk is en het niet past om materiële welstand te benadrukken. De rabbijnen, kerkbestuurders en welgestelden namen het echter niet zo nauw en lieten hun vooraanstaande positie op hun grafstenen beitelen en bedongen een 'aparte legerplaats' op de voorste rijen van de begraafplaats. Voor arme joden was op Muiderberg geen plaats. Zij werden zelfs verbannen naar de begraafplaats op Zeeburg en later Diemen, waar ze terechtkwamen tussen de andere verschoppelingen; de homoseksuelen en zelfmoordenaars.

Inmiddels is er van verschil geen sprake meer. Iedereen die lid wordt van de joodse gemeenschap en trouw de contributie betaalt kan terecht op Muiderberg. Ook joden die het geloof de rug hebben toegedraaid mogen er begraven worden. Maar dan geldt wel: eerst lid worden en dan inkopen. En dat kost al snel duizenden guldens. Het geld heeft Muiderberg hard nodig want het onderhoud is schrikbarend duur. Het wemelt van de konijnen, het gras moet gemaaid en de bomen gesnoeid. En dan is er het eeuwige geworstel met het verzakken van de graven in de zanderige bodem. Voor de Tweede Wereldoorlog werd de begraafplaats naar behoren onderhouden en steeds uitgebreid. “Vroeger vonden er wel acht begrafenissen per dag plaats”, zegt Benistant. “Maar nu kom je nauwelijks op een aantal van zestig per jaar.”

Over het pad lopen we met een bocht naar het meer recente gedeelte van de begraafplaats waar velden met duizenden zerken dicht naast elkaar staan. In het begin van de oorlog werd het begraven op Muiderberg door de Duitsers verboden. Het gebeurde toch, maar dan clandestien. In zakken gewikkeld werden overledenen in het grootste geheim naar de begraafplaats gebracht. Later kon geen jood zich meer in het openbaar vertonen. Als er iemand op een onderduikadres stierf, werd hij vaak stiekem in de achtertuin begraven. De herinnering aan de holocaust is overal aanwezig. Op vele grafstenen zijn de familieleden bijgeschreven die in de oorlog zijn omgekomen. En dan is er het monument in het midden van de begraafplaats met achtentwintig kleine zerken afgeschermd door een muur. Boven de grijze steentjes meldt de tekst: “Gij die hier in leven staat, gedenkt Israels kinderen, weggesleept naar de moordkampen in de jaren 5701-5705 (1941-1945). Hun zetel zij onder de vleugelen van Gods majesteit.” Het herinnert aan het tragische lot van een groep jongens die tijdens de oorlog uit de synagoge werd weggesleept en vermoord.

Na de oorlog kwam ook een discussie los of de joden die in de Tweede Wereldoorlog waren omgekomen wel verzekerd waren van hun zielerust. Volgens de orthodox joodse leer is cremeren een gruwel. Aan het Einde der Tijden worden de doden door God uit hun graven gewekt en krijgen hun lichamen terug. Het stoffelijk overschot moet dan ook in de aarde worden begraven met het gezicht richting Jeruzalem en mag onder geen beding worden verminkt.

De liberale joden hebben deze ideeën al lang afgezworen. Weinigen geloven nog in de wederopstand of een verdeling in paradijs en hel. In orthodoxe kringen is het geloof in het einde der tijden nog sterk aanwezig. Maar ook daar is twijfel over wat er daarna gebeurt. “Niemand weet het precies”, zegt Benistant aarzelend. “Ze zeggen wel dat als alle joden de sabbath zouden houden de openbaring snel zal komen. Maar ik denk dat zoiets niet snel gebeurt.” Toch heeft ze alle vertrouwen dat de zielerust van de meer dan zes miljoen joodse oorlogsslachtoffers is gewaarborgd. “Dat kan toch niet anders.”

Volgens Benistant zijn er genoeg joden die toch gecremeerd willen worden. Soms kan dat voor echtparen een probleem geven. Dan wil de man gecremeerd en de vrouw een plekje op Muiderberg. Maar het is natuurlijk uit den boze om op de bijzondere begraafplaats een urn bij een graf te plaatsen. Hetzelfde geldt voor huwelijken met gemengde geloofsopvattingen.

“Soms krijg je pijnlijke situaties”, zegt Renee. “Dan is het de wens van de een op een joodse manier begraven worden en dan wil de ander daar niets van weten.” Dat zij en haar echtgenoot op Muiderberg een plekje krijgen staat voor haar als een paal boven water. Maar waar precies, dat weet ze nog niet. “Ik heb er nog niet over nagedacht”, zegt ze glimlachend. Dan draait ze zich om en wijst in de verte naar een veld dat slechts voor een kwart is gevuld met zerken. “Daar. Zie je dat open veld? We sluiten ons gewoon aan bij de rest.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden