Smartlappen en inlegkruisjes

Maandag begint een nieuwe serie afleveringen van 'Goede tijden, slechte tijden'. Volgens de filosoof Cornelis Verhoeven is het niet ondenkbaar dat het nieuwe seizoen van GTST ons op een dramatische oerscène zal trakteren. "Zal de vader heroïsch in het water springen en de boef redden, om dan te zeggen dat hij zijn vader is, zodat de herkenning, compleet met de grote verzoeningsscène, kan beginnen?"

door Cornelis Verhoeven

Tot mijn genoegen begint straks op het scherm het zogeheten seizoen weer.

Waar de gewoonte vandaan komt om bij zo'n groot bedrijf drie maanden op halve kracht en hele herhalingen te draaien, weet ik niet, maar het zal wel in de verte te maken hebben met de verwachting dat veel mensen in de zomer weg zijn of de hele dag buiten zitten. Vermoedelijk is daar grondig onderzoek naar gedaan en ik mag aannemen dat markt en kijkdichtheid daarin belangrijke criteria zijn. Er zullen ook wel afspraken gemaakt zijn over duur en frequentie van de reclameblokken.

Ik herinner mij dat vroeger bij ons op de boerderij in de zomer geen krant werd bezorgd, niet omdat wij ergens aan het strand lagen, maar juist omdat het zo druk was met hooien en oogsten. Dat was ook een seizoen, en ook op interne gronden zo genoemd. Elke branche heeft zo zijn eigen seizoenen; en de grootste branche kan het zich permitteren het eigen seizoen als 'het' seizoen te beschouwen. Hoe dan ook, de buitenwereld schiet er buiten dat seizoen een beetje bij in.

Vooral het genot van tranen moeten wij in die dorre zomermaanden ontberen. We zijn uitgeleverd aan de jolige luchtigheid en de niemendalletjes waarop de heersers van de ether op warme dagen het eenvoudig volkje plegen te trakteren, wanneer het geacht wordt moe te zijn van ringsteken en koekhappen.

Over dat raadselachtige genot van het tragische medelijden hebben veel gevoelige denkers uit vroeger tijden zich zeer verbaasd. De grote Plato, zelf in zijn jeugd een schrijver van tragedies, kon er maar geen genoeg van krijgen er subtiel de spot mee te drijven. Zijn leerling Aristoteles probeerde er zin aan te geven door het zonder enige ironie in verband te brengen met een reiniging. En de zo mogelijk nog grotere Aurelius Augustinus, die in zijn geschriften eerder koketteert met de hem uitbundig toegemeten gave der tranen dan dat hij die manmoedig voor het zogenaamde zwakke geslacht reserveert, schrijft in zijn Belijdenissen een mooie passage over de vreemde wellust die je kunt beleven aan een gefingeerd en gespeeld verdriet, bijvoorbeeld in het theater. Hij bekent, met meer verwondering dan schaamte, dat hij daar in zijn jeugd zeer aan verslaafd was. Ik schrijf er een paar zinnen van over die misschien niet iedereen zich nog scherp herinnert. "Hoe moeten wij verklaren dat de mens daar verdriet wil hebben bij het kijken naar smartelijke en tragische voorvallen waarvan hij zelf niet het slachtoffer zou willen zijn? En niettemin wil hij er verdriet door ondergaan, de toeschouwer, en is juist dat verdriet zijn genot. Wat is het anders dan een bevreemdende waanzin? Want men wordt er dieper door geroerd naarmate men zelf minder onbesmet is door dat soort aandoeningen, ook al wordt er, wanneer men ze zelf ondergaat, veelal van lijden, wanneer men ze met anderen mee ondergaat, van medelijden gesproken. Maar wat heeft tenslotte dat medelijden te betekenen bij gefantaseerde gebeurtenissen, die op een toneel worden voorgesteld? Tot hulpverlening immers wordt de hoorder niet aangezet! Hij wordt alleen maar uitgenodigd om verdriet te voelen, en hoe meer verdriet hij voelt, des te meer waardeert hij degene die de beelden ten beste geeft." (III,1.1. vert. G. Wijdeveld)

Vooral vanwege twee programma's verheug ik, al lang niet jeugdig meer, mij zeer op het nieuwe seizoen. Het ene heet 'Spoorloos' en het andere 'Goede tijden, slechte tijden' ('Vandaag begint de lange weg naar morgen'). Vanwege mijn belangstelling voor beide programma's word ik door mijn kinderen, wel jeugdig, uitgelachen - en van allebei blijken zij minstens zo goed op de hoogte als ik. Zij weten uit de bladen ook hoe de helden uit GTST in het echt geheten, hoe het met hun particuliere leven gesteld is, en allerlei andere details die mij helemaal niet interesseren. De diepere reden waarom ik naar het nieuwe seizoen uitzie is het klassieke thema dat al bij Aristoteles in zijn beschouwing over de tragedie de kern van de zaak is, de zogeheten herkenning. In het antieke drama herkent de vader bijvoorbeeld zijn zoon die hij vroeger te vondeling heeft gelegd en die hij al lang verloren waande. Die zoon blijkt dan de slaaf van zijn buurman te zijn. In 'Spoorloos' vinden kinderen hun ouders eindelijk terug en vallen zij elkaar snikkend in de armen.

Ik vind dat heerlijk om te zien en ik herinner mij met ontroering een bejaarde Chinees die voor de camera zijn leed en zijn gemis vertelde en daarbij naar de oude Chinese gewoonte eerder leek te lachen dan te huilen. Zijn vrouw was voor zijn ogen doodgeschoten, hi hi, zijn zoontje was zomaar door soldaten meegenomen, hi hi, en hij wist niet of hij nog leefde, hi hi. En laat nu die zoon intussen via onze redactie op zoek zijn naar zijn vader. Op het eind van het als een drama geconstrueerde programma zagen zij elkaar inderdaad terug en ik heb nog nooit iemand met zoveel overgave zien huilen, schel, gierend, met heftige hikken en schokken vanuit het middenrif.

Het was een levendige illustratie van wat Homerus schreef over het weerzien, na twintig jaar, van de dood gewaande Odysseus met zijn zoon Telemachus, die hij als baby had achtergelaten om in Troje te gaan strijden en de onsterfelijke roem te verwerven die in datzelfde boek, de Odyssee, wordt verkondigd. Ook hieruit moet ik even citeren. Ik neem maar de deftigste vertaling, die van P.C. Boutens, om het nog een beetje droog te houden:

"Na die woorden zette hij zich neêr, en Telemachos stortte

Zich op zijn edelen vader en jammerde tranen vergietend.

Bij die beiden gelijklijk de lust oprees om te weenen;

Helkeels weenden zij uit, doordringender dan roofvogels,

Zeeaadiaars, kromklauwige gieren, van welke de jongen

Landvolk roofde uit het nest, nog eer vluchtvaardig zij waren:

Zo erbarmelijk stortten zij tranen van onder hun brauwen."

Vanouds kan ik ook de verhalen over Jozef die in Egypte zijn broers herkent ('Ik ben Uw broeder Jozef, dien gij verkocht hebt naar Egypte') en ten slotte ook zijn oude vader wenend in de armen sluit, niet zonder een klein snikje in mijn keel en een branderig gevoel achter mijn ogen lezen. En het is volgens mij helemaal niet ondenkbaar dat het nieuwe seizoen van GTST ons op deze dramatische oerscène zal trakteren. Want het vorige seizoen eindigde met een tableau dat allerlei mogelijkheden open liet, maar ook verplichtingen schiep.

Kort samengevat: de kleine Nina, lieveling van haar vader, de louche Ludo Sanders, en van haar moeder, Janine Elschot, is ontvoerd en wordt terugbezorgd door een beginnende boef, die, zoals de kijkers al weten, een dood gewaande zoon is van Ludo. In ruil voor het kind is de vader bereid toe te treden tot de bende en voorgoed uit het leven van zijn lievelingen te verdwijnen. Even meende ik aan de trillende neusvleugels en de gefronste wenkbrauwen van Ludo te zien dat hij een vermoeden kreeg over de ware identiteit van die boef, en dacht ik dat na dit onmiskenbare voorteken een dramatische herkenning zou moeten volgen. Maar door het ondoordachte ingrijpen van Janine is de boef te water geraakt; en als zij ervandoor wil gaan met het kind, wordt de weg plotseling versperd door grote auto's, aan het formaat te zien waarschijnlijk van andere boeven, die de beginner in de gaten moeten houden. Of is het toch de politie die zich zogenaamd had teruggetrokken om het ragfijne spel van de onbetrouwbare Ludo niet te storen en meer vliegen in één klap te vangen?

Dat is allemaal heel spannend. Je moet al een hart van steen hebben om niet mee te leven en geen brok in de keel te krijgen. Ik vraag mij af, hoe de professionele schrijvers zich daaruit zullen redden. Zal er nu geweldig geschoten worden? Zal de vader heroïsch in het water springen en de boef redden, om dan te zeggen dat hij zijn vader is, zodat de herkenning, compleet met de grote verzoeningsscène, kan beginnen? Dat is natuurlijk prettig om te bedenken, maar het lijkt toch meer op een afrondende en dichtgesmeerde slotscène dan op het begin van een nieuw dramatisch seizoen. Ofschoon: een nieuw seizoen kan ook een nieuw leven beloven, met weer heel andere lotgevallen op vele fronten waarop goede en slechte tijden elkaar afwisselen: 'dag die als een nacht verschijnt'. We zullen zien. In elk geval lijkt het mij, even zuiver drama-technisch gesproken, op de lange duur onvermijdelijk en niet meer dan rechtvaardig dat de vader zijn zoon en zijn dochter terugvindt. Een hoofdpersoon wordt niet doodgeschoten, hooguit levensgevaarlijk gewond. De hachelijke crisis brengt man en vrouw weer bijeen en markeert de overgang naar een nieuw leven. In die trant fantaseer ik mij een vervolg.

Bovendien is Ludo ondanks zijn criminele verleden in de grond niet echt een slechterik, want echte boeven zijn dramatisch niet interessant. Ik zie dat vooral aan zijn gevoelige neusvleugels. Ook Janine beschikt daarover en behalve met hun donkere ogen communiceren die twee voor elkaar bestemde, maar door het wrede lot en misverstanden gescheiden mensen vooral met een gevoelig gewapper van hun neusvleugels. Op grote dramatische talenten valt in deze soap niemand te betrappen, al kan de kleine Kim prachtig tranen persen, maar zelden zie je op het scherm twee mensen zo sensibel met hun neusvleugels naar elkaar toe vibreren. Tussen die twee moet het dus ook weer goed komen, want dat hangt in de lucht en mag door de eenvoudige kijker verwacht worden. Er kunnen nog een paar afleveringen overheen gaan, want er moeten meer verhaallijnen in de gaten worden gehouden, maar het moet er vroeg of laat van komen.

Is de soap er dan om de kijker op zijn wenken te bedienen en moet daarbij rekening worden gehouden met zijn weke gemoed en zijn primitiviteit? Wie een grondig wijsgerig antwoord op deze vraag wil krijgen, zou het artikel 'de reflexieve functie van de soap' moeten lezen dat Maarten Coolen heeft bijgedragen aan de bundel 'Hermeneutiek en politiek', die in 1997 aan Theo de Boer werd aangeboden bij zijn afscheid van de Vrije Universiteit. (Eburon. Delft) In zijn beschouwing is er geen sprake van één verhaallijn die door lezer of schrijver gevolgd moet worden, maar van een aantal fragmentarische lijnen, waarin de toeschouwer elementen van zijn eigen verbrokkelde leven herkent zonder zich volledig met een van de helden te identificeren.

Mijn vraag is dus pijnlijk voor de integere kunstenaar, maar hij is niet de enige instantie waarmee de kijker te maken heeft. Het valt zelfs te betwijfelen of de soap, zoals vroeger de roman, zich vrij heeft kunnen ontwikkelen. Mijn antwoord op de vraag is dan ook: ja zeker, dat moet, al is het maar omdat de soap het zich evenmin als het drama kan permitteren de kijker zomaar teleur te stellen. Dan laat hij het los, terwijl hij hem juist wil binden. Want laten we ons niet vergissen: de soap is er vooral om de kijker te dwingen ook te kijken naar de reclamespotjes over de zeep waaraan hij zijn naam schijnt te ontlenen, over inlegkruisjes en baby's droge billetjes, waarmee hij om de haverklap wordt onderbroken, juist op momenten waarop het spannend wordt en de kijker aan het scherm gekluisterd zit als een bewoner van Plato's grot aan de schaduwbeelden op de muur waar hij tegen aan moet kijken.

Ook op dit punt moeten we ons niet te veel illusies maken. Wij, weerloze toeschouwers, leven op bezet gebied en de laars van de meedogenloze bezetter bedreigt de nerveuze zapper die als een angstige kever wil vluchten voor het geschreeuw, de melige humor of het complotterige getuigenis. Hem, de bezetter en de directeur van het circus, gaat het om de commercie en niet om het sentiment, dus meer om het inlegkruisje dan om de smartlap.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden