Smartelijk weifelen op de drempel van het geloof

In de schouwburg in Amstelveen zagen we het toneelstuk 'Alleen tussen de meeuwen' waarin Godfried Bomans' moeizame verblijf op Rottumerplaat wordt nagespeeld door Reinier Bulder, Frederik Brom, Annick Boer en Randy Fokke. Deze laatste actrice lijkt met de keuze van haar naam alle hoop op een internationale carrière in de kiem te willen smoren. We gingen erheen omdat Paul Witteman op Radio 1 zei dat Bulder zo goed was als Bomans. Maar vooral omdat ik een zwak heb voor Bomans, die veel beter schreef dan je op basis van zijn leutige reputatie zou denken.

Wat mij in hem aantrekt is het smartelijke weifelen op de drempel van het geloof. Bomans was uit 1913, 24 jaar ouder dan ik, en de onvermijdelijke uittocht uit de kerk heeft hij onder heel andere omstandigheden moeten volbrengen dan mijn generatie. Toen wij de kerk uit draafden, klapte en juichte iedereen mee, nou ja, iedereen die wij serieus namen. Dat ouders, verzorgers, priesters, leraren, burgemeesters, wijkagenten en kruideniers zeer bedenkelijk hun wijze hoofd schudden, was voor ons alleen maar het bewijs dat we de goede kant uit renden.

Maar voor Bomans c.s. was het een traumatische scheuring, een losraken uit wat zij geestelijk als hun gezin beschouwden. Wat ik heel geleidelijk begin te begrijpen is het halfhartige van zijn vertrek. Hij draafde helemaal de kerk niet uit, maar loodste zichzelf voorzichtig naar de uitgang waar hij vervolgens nog jaren bleef dralen. Terugkijkend over zijn schouder zag hij ineens hoe warm het daarbinnen was en naar buiten kijkend werd hij bevangen door angst voor de kilte daar.

Er bleef in zijn denken, of in zijn voelen, een verlangen overeind naar iets dat boven al die kaarsen, kazuifels, misdienaars, wierookvaten, hoogmissen en bisschoppelijke gewaden uit torende: de Kerk met een prachtige hoofdletter. De gedroomde Kerk als een geestelijke wolk die al het aardse gelummel ontsteeg. Een wolk bovendien waarin alle filosofische scherpte met zoveel suiker besneeuwd werd dat de gezellige gedaante van een kerststol ontstond.

Iets van precies dat verlangen voer even de schouwburg binnen toen Bomans op het toneel het traditionele Credo inzette. Om mij heen hoorde ik meerdere schraperige stemmen voorzichtig aarzelend proberen om mee te zingen. Alsof ze zich bij Bomans wilden voegen in die jaren waarin het katholieke dogma nog stralend aan de hemel stond. Ik vertelde dit een dag later aan een eveneens 'van huis uit' katholieke classicus, die als antwoord meteen het Credo inzette. Ik zong moeiteloos mee, want ja, wij kennen alle woorden nog.

Het vreemde is dat de kerk, of Kerk zo u wilt, iets aankleeft dat je niet, of minder uitgesproken, rond andere instituten vindt. Het betreft een laatste uitloper van Plato's filosofie. Ik bedoel de gedachte dat er iets is ('de Kerk' met een goddelijke K), dat in onaantastbare Goedheid boven aardse zaken als bisschop De Korte of kardinaal Eijk of lege kerken uitsteekt. Antoine Bodar duidt graag op dit Altijddurende Smetteloze Hemelse Vaandel dat tot zijn grote vreugde gelukkig niet bezoedeld kan worden door zich misdragende priesters.

Communisten hadden daar ook een handje van. Gedurende de vele decennia waarin er ongekende rottigheid werd uitgevreten op een tot dan toe nog nooit vertoonde schaal, waarbij miljoenen mensen werden gedood of de geestelijke en lichamelijke armoede in werden gedreven, hielden de ware communisten vol dat het communisme daar niets mee te maken had. De Heilige Leer ontsteeg dergelijke feiten.

Ik zit als arts zelf ook in zo'n 'kerk', maar geneeskunde is een veel aardsere onderneming dan een kerkgenootschap meent te zijn. Ook boven mijn vak hangt een rare wolk (gevuld met hoop) maar die komt van onderen. Er hangt boven Geneeskunde geen Platonische pretentie. Er is meen ik geen sprake van zoiets als een eeuwigdurend Geneeskundig Goed dat onaangetast blijft bij aardse narigheid. Het medisch tuchtrecht is het sterkste bewijs voor de erkenning van deze gebrekkige aard van de onderneming. Dat neemt niet weg dat artsen graag hoog te paard zitten als het om hun professionele voortreffelijkheid gaat of het ethische niveau waarop zij menen te functioneren. Maar ik heb nog nooit iemand horen beweren dat een frauderende, slecht functionerende of zich anderszins misdragende arts gelukkig niets afdoet aan de zuiverheid van Geneeskunde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden