Sluwe Belg beseft zijn eigen kleinheid

(Trouw)

Politiek staat België op springen, maar op straat is daar weinig van te merken. Voelen de inwoners zich nog Belg? Een antwoord van Vlamingen, uit het landsdeel dat het meest op zelfstandigheid aanstuurt.

Op een warme zondagmiddag staan bezoekers geduldig in de rij om de bloemenpracht te bewonderen in de serres van het koninklijk paleis in Laken. Allerlei talen zijn te horen; een Vlaams gezin bestelt zonder probleem in het Frans ijsjes bij een allochtone verkoper. Buiten is het moeilijk voorstelbaar dat in het paleis de koning wanhopig op zoek is naar een oplossing voor de zoveelste taalcrisis.

In de politiek gaat het helemaal mis tussen Vlamingen en Franstaligen. Maar hoe verhouden de inwoners zich tot elkaar? Zo lang de Belgen klein zijn, is er nauwelijks onderscheid: aan beide kanten van de taalgrens kijken de kinderen op de televisie naar de creaties van Studio 100, de bedenkers van onder meer Samson en Gert (Fred et Samson), kabouter (lutin) Plop en Mega Mindy (idem).

„Verhaaltjes voor heel jonge kinderen zijn universeel”, zegt Lieve Hendriks, hoofd marketing en pr voor de Benelux bij Studio 100. „We moeten ze alleen vertalen en door Franstalige acteurs laten inspreken.”

Studio 100 heeft wel lang gewacht met de overstap naar de andere kant van de taalgrens. Een nieuwe campagne was nodig, want Mega Mindy en co waren tot enkele jaren geleden wel groot in Vlaanderen, maar onbekend in de rest van België.

„Vlaanderen en Wallonië zijn eigenlijk twee aparte landen, twee totaal gescheiden werelden”, zegt Hendriks. „De Franstalige kinderen vinden onze programma’s leuk, maar ze herkennen ze niet meteen. Als we ze tonen, dan slaan ze wel aan.”

Als de Belgen kabouter Plop eenmaal zijn ontgroeid, loopt het kijkgedrag uiteen. De rol van de televisie is groot in de verdeeldheid van het land, zegt politicoloog Sinardet. „De opsplitsing van de publieke omroep, al in 1960, heeft een grote invloed gehad die vaak wordt onderschat. Sindsdien is de waardering voor films, popmuziek en amusement uit elkaar gegroeid.”

Toch blijft België belangrijk voor de inwoners, zegt Sinardet. „Er is regelmatig onderzoek gedaan naar het etno-territoriaal identiteitsgevoel, zoals wij dat noemen. Daaruit blijkt, paradoxaal misschien, dat het gevoel Belg te zijn wijdverspreid is, ook onder de Vlamingen. België komt nog altijd op de eerste plaats als je vraagt naar de identiteit.”

In de media blijkt daar weinig van, erkent Sinardet. „Natuurlijk is er de perceptie dat het Belgische gevoel niet meer bestaat. Wetenschappelijk gezien is daar geen grond voor, maar het kan wel een self fulfilling prophecy worden.”

De oorzaak van de verdeeldheid is het politieke bestel zelf, is Sinardets overtuiging. „Je ziet een politieke polarisatie. De politici drijven zelf de spanningen op.” Die ontwikkeling is begonnen met het opsplitsen van de oude Belgische partijen langs de taalgrens. „Franstalige politici hebben er dus geen belang bij om in Vlaanderen in beeld te komen, en voor de Vlaamse politici geldt net het omgekeerde.”

België is in oorsprong, net als Nederland, een consensusdemocratie. „De samenleving is verdeeld, maar de leiders die hun achterban vertegenwoordigen, zoeken met elkaar naar het compromis. Zo pacificeren ze de conflicten in de samenleving.

„Nu lijkt de situatie wel omgekeerd. Onder de bevolking valt de spanning goed mee, zelfs in de Brusselse Rand zijn geen grote problemen. Maar in de politiek loopt het steeds hoger op. De politici maken de mensen iets wijs, ze maken er theater van.”

Als die Belgische identiteit wel bestaat, wie is dan Belg? Of is dat een naïeve vraag van een Hollander, die niets begrijpt van een kunstmatig land met verschillende taalgroepen?

„Nee, dat is geen naïeve vraag, maar een realistische”, zegt schrijver Tom Lanoye. „Zeker nu is die vraag heel indringend. Ik ben ervan overtuigd dat de Belg bestaat. En natuurlijk gaat die identiteit verder dan de clichés chocolade, frieten, bier en voetbal. We delen een besef van kleinheid, dankzij de Europese geschiedenis. België is daarin altijd het slagveld, het bordeel en het restaurant geweest.”

Hoe ziet een Belg eruit? „Een Belg is iemand die zijn eigen kleinheid beseft, er is weinig patriottisme. Een België waar mensen voor opkomen en voor vechten, is voor mij geen België meer. Belgen combineren een zekere hoffelijkheid met een dosis ’je m’enfoutisme’ (naar de uitdrukking je m’en fous, het zal me een rotzorg zijn). We voelen ons underdogs en dat kan bij extremisten ongezonde vormen aannemen.

„Alleen via overleg en charme kunnen we een groter gewicht krijgen. Daar hebben we ook onze topdiplomaten aan te danken, zoals Paul-Henri Spaak (grondlegger van de Europese eenwording), Jacques Rogge (IOC-voorzitter) en Herman Van Rompuy (president van de Europese Raad).

„Door het besef van onze kleinheid kunnen we een verbindende rol spelen. Maar we zijn daardoor ook sluw. Kijk maar naar Van Rompuy. Die hele houding van hem, dat hij eigenlijk helemaal geen president wilde worden... Dat is de kleine knecht die koning kan spelen zonder dat iemand het doorheeft.”

Voelt Lanoye zich Vlaming of Belg? „Waarom zou ik kiezen? Iemand kan toch ook tegelijk Brabander en Nederlander zijn? Over de hele wereld wordt dit thema nu geproblematiseerd. In het ene land zeggen ze dat je geen dubbel paspoort mag hebben, in het andere dat je geen Vlaming en Belg tegelijk kan zijn.

„Het is juist een wezenskenmerk van een overdonderende meerderheid van Vlamingen dat ze zich ook Belg voelen. In de negentiende eeuw leken alle problemen opgelost te kunnen worden binnen de grenzen van de natiestaat. Nu gaan die grenzen allemaal open, voor goederen, voor diensten, maar ook voor informatie op het internet.

„Eigenlijk zijn de Belgen dus heel moderne burgers: ze hebben de romantiek van de natiestaat vervangen door het nuchtere standpunt dat een land een middel is, niet iets voor een Volk met een hoofdletter.”

Sinardet ziet hetzelfde in de onderzoeksresultaten. „Belg zijn en Vlaming zijn sluiten elkaar niet uit. Die twee staan meestal op de eerste twee plaatsen, daarna volgen de provincies en Europa. We noemen dat de ’bladerdeegidentiteit’. In Wallonië is de Belgische identiteit wel iets sterker dan in Vlaanderen, de regionale iets zwakker.”

Dat mensen zich nog altijd Belg voelen is des te opvallender, zegt Sinardet, omdat er niets wordt gedaan aan nationale identiteitsvorming. „Dat is een groot verschil met Frankrijk en ook wel met Nederland. De nationale feestdag, 21 juli, wordt hier in Antwerpen nauwelijks gevierd. Tien dagen eerder, op de Vlaamse feestdag, is er wel van alles te doen.”

Lanoye ziet hetzelfde in kunst en literatuur. „Onze cultuur is volledig geregionaliseerd. Er is geen Belgische minister van cultuur. Onze nationale culturele instellingen verkommeren, er zijn ook nauwelijks gezamenlijke optredens van Belgische kunstenaars.

„De Belgische literatuur bestaat niet meer. Dat is jammer. Vroeger had je dat wel, met Franstalige Vlamingen als Maurice Maeterlinck, Georges Rodenbach en ook Jacques Brel. Maar die cultuur wordt nu geamputeerd.”

Zondag won Lanoye de publieksprijs van de Gouden Uil. „Dat staat in de Nederlandse en de Vlaamse kranten en zelfs in de Zuid-Afrikaanse. Maar niet in de Waalse. Ik moet toegeven: ik weet wel wie de Prix Goncourt (belangrijkste Franse literatuurprijs – red.) heeft gewonnen, maar niet wat de belangrijke Waalse literatuurprijzen zijn.”

Vlamingen die het Waalse publiek opzoeken zijn zeldzaam, maar ze bestaan. Bert Kruismans is een Vlaamse cabaretier die ook veel in Wallonië optreedt, met een programma in het Frans. „Ik ben de eerste Vlaming die dat doet. Dat zegt wel iets over de grote culturele kloof. Voor Nederlanders is dat onbegrijpelijk, heb ik gemerkt.”

En, slaat het aan? „Het is natuurlijk afhankelijk van hoe je het aanpakt. Ten eerste gebruik ik een tamelijk provocerende titel: ’La Flandre pour les nuls’ (Vlaanderen voor dummies).” Kruismans stelt zich bovendien bescheiden op. „Als je een goede avond wilt hebben, moet je de underdog spelen. Franstaligen denken dat Vlamingen arrogant zijn. Wij denken net hetzelfde over hen.”

Wat humor betreft zijn er wel verschillen, heeft Kruismans gemerkt. „Walen zijn vriendelijker voor elkaar dan Vlamingen, de humor is er minder hard. De cabaretiers doen veel met muziek en imitaties, ze zetten gekke hoedjes op en maken veel woordspelingen. Ik doe zelfs enkele zinnen in het Waals, in feite een andere taal dan het Frans.

„Ik heb ook in Nederland gespeeld. Dat is een compleet andere voorstelling. Nederlandse cabaretiers verslikken zich vaak in Vlaanderen, ze komen snel aanmatigend over. Wij houden van de underdog, Urbanus is daar een groot voorbeeld van. De stijl van Herman Finkers, die kan in Vlaanderen weer wel aanslaan.”

Kruismans ziet het als een voorrecht Belg te zijn. „Het grote voordeel is dat je op het snijpunt van twee culturen zit. Niets is bij ons evident. Wij hebben twee keer zoveel steden als er werkelijk zijn: als je door België rijdt zie je dan weer Bergen op de borden staan, dan weer Mons of Mons/Bergen.

„We geloven niet zo in abstracte waarheden. Dat zie je ook in de schilderkunst, in het surrealisme. Zeker vergeleken met de Fransen zijn we niet chauvinistisch of nationalistisch. Het nationale gevoel is ook kleiner dan in Nederland. Het Belgische minderwaardigheidscomplex is inmiddels wel verdwenen, maar we blijven bescheiden mensen.”

Het goede Bourgondische leven is belangrijk, zegt Kruismans. „Maar het gaat verder dan dat. We winden ons niet zo snel op en lopen niet achter een grote leider aan. Tenzij die een vat bier betaalt natuurlijk. Als je in België een revolutie wil beginnen, moet je een barbecue geven.”

De stijl van wonen en leven is in heel België dezelfde, zegt Lanoye. „Je kan het gewoon zien: als ik met de trein de grens met Nederland oversteek en ik kijk naar de achterkanten van de huizen, zie ik dat ik in een ander land ben. In Wallonië niet, daar is het precies als in Vlaanderen.”

Vlaanderen en Wallonie hebben veel gemeenschappelijk, zegt Kruismans. „Een derde van de Walen is van Vlaamse afkomst. Dat zie je ook aan de namen. Er zou best een grondstroom kunnen ontstaan van Belgen die het beu zijn en elkaar opzoeken. Maar de taal zit in de weg.”

Brussel, 18 november 2007: een optocht voor de eenheid van Vlamingen en Walen. (FOTO BART VAN DER MOEREN)
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden