Slotervaart is er weer

Beeld foto jean pierre jans

Vijf jaar geleden braken rellen uit in Slotervaart. Een jongen was doodgeschoten nadat hij een agente had aangevallen met een mes. In de Amsterdamse wijk is sindsdien veel veranderd.

Er leek niets aan de hand toen brigadier Marlise (toen 36) zondagochtend 14 oktober 2007 Bilal B. het politiebureau in de Amsterdamse wijk Slotervaart zag binnenlopen. Marlise liep vanuit de lokale meldkamer naar de balie. "Ik zag dat hij zijn jas opendeed. Hij haalde een mes uit zijn jaszak." Omdat het zo rustig ging, dacht ze dat hij het mes als een gevonden voorwerp kwam brengen. Maar binnen een seconde was B. over de - inmiddels verhoogde - balie gesprongen en begon hij op haar in te steken.

Schelto Patijn, burgemeester van 1994 tot 2001, had zijn angst al eens uitgesproken voor precies dit scenario. Tegen de latere stadsdeelvoorzitter Ahmed Marcouch had hij na eerdere rellen in Slotervaart in 1998 al eens gezegd: "Weet je wat mijn grootste nachtmerrie is? Dat een politieagent zo'n Marokkaanse jongen nog eens neerschiet."

Toen Marlise in de gaten had wat er gebeurde, was ze al vier keer gestoken. Schreeuwend vluchtte ze het bureau in. "Laat vallen of ik schiet", riep ze. Maar B. liet zijn wapen niet vallen, ook niet nadat ze hem in zijn been en bovenlichaam had geschoten.

B. kwam haar achterna. Nadat een collega, een ongewapende agent in opleiding, er met gevaar voor eigen leven tussen was gesprongen, kon Marlise hem met een laatste, niet gericht schot uitschakelen. Pas toen iemand zei: 'Je hebt bloed op je overhemd', realiseerde ze zich dat ze gewond was. Bilal B., een verwarde jongen die onder behandeling stond vanwege suïcidale neigingen, had haar zes keer geraakt. In haar gezicht, rug en borst. De agent in opleiding was in hals en gezicht geraakt. Beiden overleefden het net. Bilal B. niet.

Het voorval in het politiebureau zorgde voor een schokgolf tot ver buiten Slotervaart. Jongeren kwamen verhaal halen. Waarom had de politie B. niet in zijn benen geschoten? Stenen vlogen door de ramen van het bureau, politieauto's werden vernield, een cameraploeg van 'EenVandaag' werd belaagd. De toenmalige korpschef Bernard Welten waarschuwde voor Parijse toestanden in Slotervaart. De angst was te begrijpen. Er broeide iets in de wijk waar eerder Samir A. en Mohammed B. hadden gewoond. Een jaar eerder was het er ook al onrustig geweest nadat een 17-jarige jongen op zijn vlucht voor de politie met zijn scooter dodelijk ten val was gekomen.

Nu zijn er volgens de politie geen jeugdbendes meer in Slotervaart, maar toen waren er zeven, waaronder de beruchte Piet Mondriaanbende. Het bureau aan het August Allebéplein was twee jaar ervoor juist geopend om de ruimte op hen terug te dringen - een moeizaam proces. Sprak de politie hen aan, dan ging de capuchon op en werd er gescholden.

Marlise kreeg de omvang van de situatie pas in de gaten nadat ze acht dagen later uit het ziekenhuis was ontslagen. Op een dvd die het korps voor haar had samengesteld, zag ze hoe sommige media de plank hadden misgeslagen. "AT5 had aanvankelijk bericht dat Bilal B. alleen aangifte kwam doen en dat we hem zonder reden hadden neergeschoten. Ja, dan begrijp ik wel dat die jongeren verhaal komen halen."

Wie nu op het August Allebéplein rondloopt, merkt niets meer van de spanning van toen. Op een doordeweekse middag is het rustig. Bewoners zitten op een bankje in de zon. Twee jongens die wat rondslenteren, vertellen dat er niet veel te doen is. Het is het beeld van elk plein in een wijk als Slotervaart.

Maar het is niet alleen het plaatje: cijfers van de gemeente laten zien dat de wijk met forse stappen vooruit is gegaan. Hoewel de inwoners zich opvallend genoeg niet veiliger voelen, zijn er veel minder aangiftes van geweld en er worden minder inbraken gemeld. De geweldsindex voor Overtoomse Veld, de buurt van het August Allebéplein, daalde van 147 naar 87 punten.

Vreemd genoeg hebben de gebeurtenissen van 2007 hier volgens Ab van Vliet, toen en nu plaatsvervangend politiechef in Slotervaart, aan bijgedragen. "Anders dan in 1998, toen de hele wijk na de arrestatie van een paar Marokkaanse jongens in opstand kwam, kwamen nu alleen jongeren in actie. Toen werd de onvrede breed gedragen. De wijk was gewoon niet leefbaar meer. Maar omdat de ouders onze vorderingen al hadden gezien, schaarden ze zich in 2007 niet achter de jongeren. Zo raakten de jongeren juist geïsoleerd en kon de politie, gesteund door de ouders, optreden tegen de paar procent die het verpestte."

Maar dat betekende nog niet dat de angel zomaar uit de wijk gehaald kon worden, zegt Marcouch. Om bij de politie het tekort aan kennis over de buurt op te vangen, regelde hij hij vanuit andere bureau's Marokkaanse agenten. Via een - inmiddels beeïndigd - programma kregen jongens van acht uur 's morgens tot acht uur 's avonds begeleiding. Begeleiders kwamen de jongens desnoods uit bed halen als ze naar school moesten. Marcouch zette in op de krachten in de maatschappij. In plaats van miljoenen te steken in grote organisaties, gaf hij sleutelfiguren in de wijk een positie. Marokkaanse sportleraren, leerplichtambtenaren, zwembadmeesters, jongerenwerkers; mensen dicht op de buurt die 24 uur per dag te bereiken waren - het leverde hem veel waardering op. En de lijn van de politie werd anders.

Van Vliet: "Je waarschuwt een keer en dan niet meer. Als het de vierde keer niet werkt, waarom zou je het dan nog een keer proberen? Soms moet je gewoon een boete uitdelen."

Marcouch: "We zijn opgehouden om rekening te houden met een vermeende schaamtecultuur en spreken de ouders met naam en toenaam aan over hun zonen. Jonge criminele waren niet meer welkom in jongerencentra om daar hun gif te verspreiden, vertelden we de ouders." Van Vliet roemt de inzet van Marcouch. "Zijn enthousiasme en daadkracht werkten aanstekelijk. Waar iemand op het stadsdeel over zo'n jongen eerst dacht: een lastig geval, dacht hij nu: 'Jij bent voor mij.'"

Marlise ging weer aan het werk, achter een bureau. De straat op vond ze niet verantwoord. Ze is inmiddels twee keer behandeld voor een posttraumatische stress-stoornis. "Mijn vertrouwen in het publiek is geschaad. Ik had gemerkt dat een rustige situatie in een keer heel erg kon omslaan." Ze werkt inmiddels als beleidsmedewerker veiligheid bij een andere gemeente en heeft Bureau Inner Circle opgericht waar zij een gesprekspartner is voor lotgenoten. Via de door haar opgerichte stichting R wil ze de samenleving bewust maken van wat agressief en respectloos gedrag kan veroorzaken bij mensen die werken in het publieke domein.

Met de ouders van Bilal B. heeft ze nooit gesproken - een stap die slachtoffers soms zetten om het trauma te verwerken. "Niet omdat ik boos ben, maar omdat ik het te pijnlijk vind. Ik voel me niet schuldig, maar door mijn toedoen is hun kind er niet meer. Ik ben ook een moeder. Het moet ook voor die mensen verschikkelijk zijn."

Marlise wilde niet met haar achternaam in de krant.

'Buurtvaders zijn gedemotiveerd en veel vrijwilligers zijn boos weggegaan'

Hij wil dat Ahmed Marcouch, nu Tweede Kamerlid voor de PvdA, na de formatie minister wordt. Dan kan het dreigende onheil voor Slotervaart nog afgewend worden, zegt Mohamed Mallaouch van de SSOP, een organisatie voor bewonersparticipatie in Slotervaart.

Mallaouch wijst erop dat tal van kleine initiatieven in de wijk wegbezuinigd worden. "Buurtvaders zijn gedemotiveerd, veel vrijwilligers zijn boos weggelopen omdat de paar duizend euro die ze jaarlijks kregen voor een onderkomen is wegbezuinigd."

Het stadsdeel, inmiddels Nieuw-West, bevestigt dat er in totaal twee miljoen moet worden bezuinigd. Een woordvoerder wijst erop dat de kleine organisaties, zoals die van Mallaouch, voor een deel geherhuisvest worden in negen 'Huizen van de wijk'.

"De operatie was hard nodig", stelt Hans Krikke, directeur van de stichting Samenwonen-Samenleven vanuit het hoofdkantoor aan de Herengracht. Zijn stichting runt een van de negen huizen. "Het was een subsidiearchipel. Iedereen was koning op zijn eigen eilandje. Dat is gelukkig voorbij."

Met de operatie stelt het stadsdeel te kunnen vernieuwen, zonder de doelstelling voor een veiliger wijk in gevaar te brengen. "Tegelijkertijd is wel duidelijk", mailt een woordvoerder, "dat bepaald aanbod (ondere andere het traditionele buurthuiswerk en de financiering van organisaties zoals SSOP) is gesneuveld en dat doet pijn."

Is er de kans dat Slotervaart door de ingreep weer afglijdt zoals in 2007? Marcouch: "Liever een vruchtbare archipel dan een dorre subsidiewoestijn. Er is niets mis met centralisatie, maar niet als het ten koste gaat van het mensenwerk. Vaak gaat het om kleine bedragen. Mensen als Mallaouch zitten al twintig jaar in de wijk en kennen iedereen. Als er iets gebeurt, kun je ze 24 uur per dag bellen en komen zij meteen en trefzeker in actie."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden