Slotdocument Afrika-synode zwijgt luid

ROME - “We hopen”, sprak de Zairese bisschop Tharcisse Tshishiku, een maand geleden bij het begin van de rooms-katholieke bijzondere bisschoppensynode voor Afrika, “dat de vergadering een happy ending zal krijgen.” Die 'ending' werd, na vier weken praten, gisteren met een plechtige dankmis in de Sint Pieter in Rome een feit. Maar of hij ook 'happy' was?

TON CRIJNEN

Enerzijds overheerst bij veel bisschoppen opluchting omdat de geheime aanbevelingen, 'propositiones', die men aan het einde van de synode de paus heeft aangeboden, in een aantal opzichten (bijvoorbeeld inculturatie) minder vaag zijn dan de gang van zaken in de laatste zittingsweek deed vrezen, anderzijds tonen nogal wat Afrikaanse kerkleiders, met name die uit West-Afrika, zich teleurgesteld over het weinig zeggend openbare slotdocument dat de episcopale vergadering hun continent als getuigenis aanbiedt.

Aids

Ze wijzen op het feit dat cruciale zaken als een afzonderlijke ritus voor de Afrikaanse kerk, vernieuwende kerkrechtelijke richtlijnen met betrekking tot het traditionele huwelijk, polygamie en de relatie met de traditionele religies ontbreken. Hetzelfde geldt voor enig uitzicht op een vervolgsynode, laat staan een Afrikaans concilie. Wat betekent dat een en ander ook niet in de aanbevelingen aan paus Paulus staat.

Het onderwerp aids, de ziekte die in zwart Afrika als een steppebrand om zich heengrijpt, komt evenmin aan de orde. Het slotdocument bewijst in vier nietszeggende zinnen lippendienst aan het lijden van de miljoenen slachtoffers en het verdriet van hun families. That's all.

Van een poging de paus in dit verband tot nuancering van zijn absolute condoomverbod te bewegen is volgens synodegangers geen sprake. Dat geldt ook voor diens starre standpunt met betrekking tot het verplichte celibaat, in Afrika nog problematischer dan bij ons. De propositiones zwijgen erover.

Islam

Opvallend is dat het slotdocument op het zo belangrijke gebied van de betrekkingen met de islam niet veel verder komt dan wat algemeenheden. Goed, er wordt de wil tot een dialoog uitgesproken, maar over het hoe zwijgt het document al evenzeer als over de hete hangijzer van het wederzijdse fundamentalisme onder christenen en moslims. Volgens 'insiders' komen de propositiones ook niet verder. Over de dialoog met de grote protestantse kerken - in Afrika van oudsher op een laag pitje - wordt in het slotdocument evenmin iets opmerkelijks gezegd. Een gemakzuchtige houding in het zicht van het oprukkend christelijk fundamentalisme en de renaissance binnen de islam.

Moeder

De vrouwen komen er in het slotdocument nogal bekaaid af. Wel is er het pleidooi (belangrijk in Afrika!) hen in staat te stellen een maatschappelijke carriëre te volgen, maar daarnaast wordt toch weer sterk de nadruk gelegd op hun rol als echtgenote en moeder. Dat zal de paus aanspreken die vanaf zijn ziekbed de synodegangers gisteren ondermeer liet weten dat 'huilen tot het wezen van de vrouw behoort'. Zeker wat hun rol binnen de kerk betreft valt er voor vrouwen weinig van hem te verwachten. Ook niet van de synode trouwens. Zo liet ze de vaak ondergeschikte positie van de Afrikaanse religieuze onvermeld.

Daarentegen besteedt het slotdocument veel aandacht aan 'evangelisatie', in Vaticaanse ogen het belangrijkste onderwerp van deze synode. Daarbij valt op dat vooral de nadruk wordt gelegd op kwantiteit ('statistieken hebben het triomfantelijk over 95 miljoen katholieken, maar dat aantal vertegenwoordigt slechts 14 procent van de totale Afrikaanse bevolking') en competitie ('de direkte verkondiging is dringend en noodzakelijk, vooral nu andere geestelijke en religieuze stromingen veld winnen'). Klinkt hier de stem van Rome door?

De passage die in het slotdocument wordt gewijd aan 'communicatie' heeft weinig om het lijf. Wat dat betreft loopt ze in de pas met de manier waarop het Vaticaan de berichtgeving naar buiten verzorgt. Die was ook tijdens deze synode meer gericht op verzwijgen dan op informeren. Geen wonder dan veel westerse journalisten het bij voorbaat voor gezien hielden.

Schending mensenrechten

Toch waren er ook positieve zaken. De voornaamste: de synode vond dat de kerk in Afrika zich niet langer afzijdig mag houden van wat zich politiek en maatschappelijk afspeelt en openlijk stelling moet nemen tegen schending van mensenrechten. Wat dat betreft hebben de slachtingen in Rwanda en Burundi, landen waar het katholicisme sterk vertegenwoordigd is, kataliserend gewerkt. Terecht en belangrijk was dat men hierbij ook de hand in eigen boezem stak.

Veelzeggend is de constatering van een bisschop dat “de synode zich minder door het Vaticaanse bestuursapparaat, de curie, heeft laten manipuleren dan we hadden gevreesd”. Hij was niet de enige die vooraf twijfels koesterde. Wie zag hoe in de voorbereidingsfase Rome nadrukkelijk de vinger in de pap hield - wie mag wel en wie mag niet worden uitgenodigd, hoe moet de leiding van de synode er uit zien, welke deskundigen mogen aantreden? - hield z'n hart vast. Dat is meegevallen. De Afrika-synode was zeker niet 'his masters voice', al lag bij sommige bisschoppen de neiging tot zelfcensuur regelmatig dicht om de hoek.

Dat de synode geen applausmachine was, bleek ook uit het feit dat volgens ingewijden de curiekardinalen tijdens de zittingen vaak zichtbaar geirriteerd raakten over de gang van zaken. Dat gebeurde met name waar het ging om het theologisch funderen van het begrip inculturatie, een ander woord voor het versmelten van het christelijk geloof met de Afrikaanse cultuur. Volgens aanwezigen gingen de Afrikaanse bisschoppen hierin veel verder dan de curie lief was. Pogingen van het Vaticaanse synodesecretariaat om alle voorstellen die op dit punt uit de synode kwamen totaal te verwateren, werden verijdeld.

Afrikaans huwelijk

Toch lijkt het Vaticaan op minstens één cruciaal punt de synode te hebben afgetroefd. Die wilde dat Rome een commissie van theologen, kerkjuristen en deskundigen op pastoraal gebied zou instellen om een oplossing te vinden voor het probleem van het traditionele Afrikaanse huwelijk. Dat wordt door de r.-k. kerk niet erkend, met als gevolg dat tachtig procent van de katholieken in zwart Afrika van alle sacramenten, inclusief de eucharistie, is uitgesloten. In de uiteindelijke voorstellen aan paus Paulus komt, naar verluidt, de commisie niet voor. Het huwelijksprobleem wordt nu op het bord gelegd van de lokale bisschoppenconferenties, waardoor het Vaticaan de handen vrij houdt om het traditionele huwelijk ook in de toekomst de voet dwars te blijven zetten.

Red het gezin

Het meest onverbloemd kwam de Vaticaanse druk, manipulatie zo men wil, tot uitdrukking bij het onderwerp 'Caïro-conferentie'. Ter gelegenheid van het Internationale jaar van het gezin wordt in september onder auspiciën van de VN in de Egyptische hoofdstad een internationale conferentie over bevolking en ontwikkeling gehouden. In het ontwerp-slotdocument van 'Caïro' dat nu al circuleert, komt ook de kwestie van kunstmatige geboortebeperking, inclusief het recht op abortus, ter sprake. Reden voor het Vaticaan, de paus voorop, zich frontaal tegen het ontwerp-document te verzetten.

Massieve druk

Op de speciale synode oefenden maar liefst drie curiekardinalen - Angelo Sodano (pauselijk staatssecretaris), Alfonso Lopez Trujillo (voorzitter pauselijke raad voor het gezin) en Fiorenzo Angelini voorzitter pauselijke raad voor de pastoraal van de werkers in de gezondheidszorg) - en mgr. Diarmuid Martin, secretaris-generaal van de pauselijke commissie Justitia et Pax, massieve druk uit op de synodevaders om het ontwerp-slotdocument van 'Caïro' integraal te verwerpen.

Zulks geschiedde, onder de dramatische slogan 'red het gezin'. Enkele bisschoppen ergerden zich aan de openlijke inmenging van het Vaticaan die veel op betutteling leek. Een van hen zei: “We waren uit onszelf ook wel tot zo'n uitspraak gekomen, daar hadden we Rome niet voor nodig.”

Of deze speciale kerkvergadering, waarvan, met eerdere synodes in het achterhoofd, als hoogste lof kan worden gezegd dat het allemaal veel erger had gekund, de hoop wettigt dat de kerk in Afrika meer Afrikaans zal worden en hierdoor beter toegerust zal raken om de morele, culturele, religieuze en maatschappelijke problemen van een nieuwe eeuw te lijf te gaan blijft een open vraag.

Restauratie

Niet alleen omdat van de 64 voorstellen die de paus zijn overhandigd slechts wat brokstukken zijn uitgelekt, maar vooral ook omdat totaal ongewis is hoe Johannes Paulus II er mee zal omgaan (hij gaat, vermoedelijk volgend jaar, zelf naar Afrika om het de bisschoppen mee te delen). En zoals Afrika heeft ondervonden na de bisschoppensynode over het huwelijk (1985) kan dat heel onplezierige verrassingen opleveren. Anderzijds is in Rome geen van de openstaande deuren met een smak dichtgegooid. En dat is al heel wat in een tijd waarin de rooms-katholieke kerk, onder druk van het centrum, een periode van restauratie doormaakt. Misschien viel er daarom niet meer te verwachten.

En dan is er nog het onweerlegbare feit dat een paar honderd Afrikaanse bisschoppen vier weken lang tot elkaar waren veroordeeld. De betekenis van deze gedachtenwisseling stijgt ongetwijfeld uit boven de inhoud van de afgeleverde synodeteksten. Dat is, om een Nigeriaanse bisschop te citeren, 'pure winst'.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden