Sloop oude kerken niet te snel

In het Jaar van het Religieus Erfgoed hebben de kerken wel erg veel voor het zeggen. Te gemakkelijk worden kopers verplicht oude kerken te slopen.

Kort voor de aanvang van het nu lopende Jaar van het Religieus Erfgoed zei de Haarlemse bisschop Jozef Punt dat de last van het onderhoud van monumentale kerkgebouwen door de kerken zelf niet meer is te dragen. Hij zei ook dat de kerken zich assertiever moeten opstellen. De Amsterdamse wethouder Herrema kan daar nu over meepraten. Herhaald overleg met het bisdom Haarlem over de Pius X-kerk in Amsterdam Slotervaart leidde tot niets.

De bedreigingen voor het jonge religieuze erfgoed doen zich overal voor, maar hebben in de grootstedelijke jungle een extra lading. Onder meer omdat daar ook moskeebouw ’dreigt’.

De drie belangrijkste spelers in de jungle zijn de kerken, de aspirant-kopers, en de gemeenten/deelraden. Van deze drie zijn het, de woorden van bisschop Punt ten spijt, de kerken die momenteel de sterkste papieren in handen hebben. Ondanks afnemende financiële middelen hebben zij immers het erfgoed in eigendom. Vaak op strategische plaatsen in het stedelijk milieu. Alleen al vanwege de waarde van de grond kan de eigenaar de gegadigden dan ook voorwaarden stellen. Een sprekend voorbeeld hiervan levert – alweer – de dreigende ondergang van de Pius X-kerk.

Blijkens de koopovereenkomst bedong de verkopende parochie met succes van de koper dat deze zich sterk zou maken voor sloop. Eventuele rechtsopvolgers zouden een identieke inspanningsverplichting hebben. Alles onder een boetebeding van 500.000 euro per overtreding. Mocht slopen niet mogen dan werd de koper, ook weer door middel van een kettingbeding, een eeuwigdurend verbod opgelegd de bestemming van het bouwwerk te wijzigen in iets anders dan kerkgebouw.

Een moskee valt daar – vermoede-

lijk – niet onder. De enige die van dit verbod dispensatie kan verlenen is de bisschop. Zo heeft de rk kerk zich verzekerd dat zij de toekomst van het gebouw bepaalt, ook al is de kerk in religieus opzicht niet meer dan een verzameling steen. ’Permanente wijding’ werd dit door een woordvoerder van het bisdom genoemd. Regeren over het graf, kan het ook worden genoemd.

Wim Eggenkamp, de voorzitter van het bestuur van de stichting ’Jaar van het Religieus Erfgoed’, zei in januari: „Niet de kerken, maar de gemeenschap maakt uit wat waardevol religieus erfgoed is”.

Vooralsnog is de realiteit dat de kerken de gedragslijn dicteren, en dat de gemeentelijke overheden nauwelijks in staat en bereid zijn tot krachtig tegenspel. Zelfs als de plaatselijke monumentenverordening ruimte biedt voor plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst, zoals het geval is bij de Pius X, wil het deelraadsbestuur geen reddingsoperatie ondersteunen.

Mede in het licht van de recente oproep van minister Plasterk om met voorstellen tot behoud van religieus erfgoed te komen, zullen in het licht van deze misère op korte termijn plannen moeten worden ontwikkeld.

Systematisch weigeren van aangevraagde sloopvergunningen komt niet in aanmerking. Nadat de Hoge Raad in 2004 het persoonlijkheidsrecht van architecten aan banden legde, mogen evenmin wonderen worden verwacht van door de architecten van de bedreigde gebouwen zelf (of hun erfgenamen) te ondernemen actie. Eerder moet worden gedacht aan een convenant, waarbij de kerk in kwestie zich bij het uitoefenen van haar eigendomsrecht laat leiden door de opvattingen van de openbare monumentenzorg. Dat is op dit moment niet het geval.

Prof. Eduard Kimman, namens de bisschoppenconferentie bij het Jaar van het Religieus Erfgoed betrokken, zei in Trouw van 29 februari de Pius X „nu niet monumentwaardig ” te vinden. Wanneer dan wel, vraagt men zich af. Enige tijd na de sloop? En is het te veel gevraagd als de kerken en hun adviseurs zich schikken naar het oordeel van de deskundigen die daar bij en krachtens de wet mee zijn belast?

Als dan ook de gemeentebesturen vervolgens nog bereid zouden zijn hun verantwoordelijkheid te nemen, bestaat er een kans dat het komt tot een evenwichtiger en constructievere aanpak – en een benadering waarin meer plaats zal zijn voor de rijksmonumenten van morgen.

Maar het lijkt duidelijk dat ook de minister over de brug zal moeten komen. Zijn bijdragen zullen niet alleen van financiële aard dienen te zijn. Als de huidige impasse voortduurt, zal hij ook in het politieke debat het voortouw moeten nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden