Opinie

Sloop het standbeeld en laat de resten liggen

Het omgetrokken beeld van een jonge Confederatie-soldaat in Durham, North Carolina. Beeld AP

De meest effectieve manier om een volk met zijn racistische geschiedenis te confronteren is de relicten ervan verminkt in de openbare ruimte te laten staan, vindt David de Boer.

Het is een vreemd beeld. Het standbeeld van een jonge Confederate-soldaat dat werd omgetrokken en omgebogen in Durham, North Carolina, lijkt nog het meest op een veenlijk: een gek geplet lichaam uit het verleden, dat zijn weg heeft teruggevonden naar het oppervlak. En zowel bij veenlijken als bij de jonge soldaten van de Confederatie kun je je afvragen: vonden ze de dood als straf of als offer van een conflict dat niet direct het hunne was?

De Beeldenstorm die momenteel door het zuiden van de Verenigde Staten raast, doet me denken aan een standbeeld dat al jaren voor discussie zorgt in mijn vroegere woonplaats Konstanz, in het zuiden van Duitsland. Bij de ingang van een kazerne uit de jaren dertig, nu een complex van sociale huurwoningen en studentenhuizen, prijkt nog altijd een massieve Wehrmachtsoldaat op zijn sokkel. 

Voorstanders van verwijdering vinden dat een propagandabeeld uit het Derde Rijk geen plek verdient in de huidige openbare ruimte. Tegenstanders stellen dat de geschiedenis niet mag worden uitgewist en opgeschoond; de cementen Wehrmachtsoldaat moet blijven confronteren en de mogelijkheid bieden tot reflectie over het pijnlijke verleden van de eigen woonomgeving.

Uit het zicht

Als historicus ben ik geboeid door het beeld en heb omwonenden vaak naar hun mening gevraagd. Wat bleek? De helft van de ondervraagden was het ding (minstens vier meter hoog) nooit opgevallen. Zoals de Zwitserse kunsthistoricus Dario Gamboni stelt, de publieke ruimte is de ideale plaats voor een werk om uit het zicht te verdwijnen zonder op te houden te bestaan.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Demonstranten gaan de straat op in Durham, North Carolina. Beeld EPA

Sinds een jaar of twee is de sokkel bekleed met een levensgrote banier waarop de soldaat nog eens staat afgebeeld, op krukken en met zijn lichaam in het verband. Erboven staat 'Propaganda' met een pijl naar het beeld en 'Realität' met een pijl naar de levensgrote afbeelding. Het beeld springt nu veel meer in het oog en dwingt voorbijgangers om na te denken over het effect van propaganda en de rol die een zwarte geschiedenis mag of moet spelen in onze collectieve herinnering.

Dierbaar goed

In Nederland tobben we over hoe om te gaan met de trotse publieke relicten van ons koloniale verleden. Verschillende monumenten van gouverneur-generaal Van Heutsz, 'de slachter van Atjeh', zijn door de jaren heen beklad, bekrast en met explosieven bestookt. Dat is officieel vandalisme. Tegelijkertijd is de tastbare strijd om ons zichtbare verleden een dierbaar goed dat je niet meteen weg moet willen retoucheren.

Vierhondervijftig jaar geleden woedde in onze contreien een Beeldenstorm. In België, dat gerekatholiceerd werd, werd elke herinnering aan de destructie in de kerken weggepoetst met de triomfantelijke barok van de contrareformatie. In Nederland, waar de kerken protestants werden, zien we nog voorbeelden van de stukgeslagen kunst. Er zijn weinig objecten waarbij je het verleden zo direct voelt als bij deze beelden, waarin je de mokerslagen uit de verhitte zestiende eeuw nog stuk voor stuk terugziet.

Waar beelden worden gebruikt om een racistisch verleden te verheerlijken kan een beeldenstorm nodig zijn. Maar haal je een beeld weg, dan wis je de bijbehorende geschiedenis uit. De meest effectieve manier om een volk met zijn geschiedenis te confronteren is de relicten te laten staan, met een radicale verminking of verandering. Ik hoop dat ze de verwrongen soldaat in Durham in zijn half omvergetrokken, onnatuurlijke, vooroverhangende staat laten hangen.

En laat Jan Pieterszoon Coens standbeeld in Hoorn blijven, maar zet er een beeld over de Bandanese volkerenmoord tegenover. Of beter, trek Coen een beetje voorover en laat hem buigen voor het leed dat hij heeft aangericht.

Lees ook: Wordt het tijd voor een nieuwe beeldenstorm?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden