... sliepen de lijsttrekkers uit

'Als u dit leest, liggen er tien mensen in Nederland onder de wol. Het zijn de lijsttrekkers. Hun gezinsleden bewegen zich op de tenen door het huis. Vader slaapt. Ruim een maand heeft hij aan de lijst getrokken, avond aan avond, en nu slaapt hij. (...) Van tijd tot tijd werpt de vrouw van de lijsttrekker een steelse blik door de kier van de slaapkamerdeur en daalt weer af met haar potje thee en onaangeroerde beschuitjes. Vader slaapt nog steeds. (...) Soms wordt hij even wakker en mompelt: meer huizen, bezitsspreiding, handen af van Nieuw-Guinea.'

Godfried Bomans (1913-1971) had iets met politiek. Hij schreef het bovenstaande fragment in 1956. Zijn literaire doorbraak was gekomen in 1936 met 'Pieter Bas', waarin de memoires van een fictieve minister Bas waren geboekstaafd. In de vroege jaren vijftig was het in Volkskrant-gezinnen bij het ontbijt steeds een gevecht, wie als eerste dat ochtendblad mocht lezen met daarin het dagelijkse beeldverhaal 'De avonturen van Pa Pinkelman', waarin binnen- en buitenlandse politici figureerden. En nog vers in het geheugen liggen de bezoekjes die Bomans tijdens de campagne van 1971 aan diverse lijsttrekkers bracht en waarvan hij op geheel eigen wijze verslag deed in Elsevier ('In Zandvoort sprak de heer Hans Wiegel, die vanuit de verte enigszins op Pieter van Vollenhoven lijkt, maar van dichtbij weer meevalt.').

De belangstelling van Bomans voor de politiek was min of meer erfelijk bepaald. Zijn vader, mr. Johannes Bernardus Bomans (1885-1941), was op een gegeven moment gelijktijdig wethouder van Haarlem, lid van Provinciale Staten van Noord-Holland én kamerlid voor de Rooms-katholieke Staatspartij (ofschoon die partij officieel toen nog niet zo heette). In vele autobiografische columns en in De man met de witte das heeft zoon Godfried over zijn vader geschreven.

Enige voorzichtigheid is geboden bij veel van die schetsen; waarheid en verdichting lagen bij Godfried Bomans dicht bij elkaar. Van onverdachte zijde is bevestigd dat ook Bomans sr. die 'afwijking' vertoonde en op zijn minst 'excentriek' (aldus P.J. Oud) genoemd mocht worden. Zijn uiterlijke verschijning droeg daartoe bij - hij verscheen tot zijn veertigste altijd met een witte das - maar ook zijn publieke optreden had opvallende kenmerken.

Als lijsttrekker voor zijn partij in het kiesdistrict Haarlemmermeer (zijn eerste verkiezing tot kamerlid in 1916 valt nog net onder het districtenstelsel) draagt Bomans sr. bovenal het 'roomsche' gedachtegoed uit in de vele parochiehuizen in en rond Haarlem.

Michel van der Plas schrijft in 'God fried, Het leven van de jonge Bomans' over het kandidaat-kamerlid: ,,Wie hem bezig hoort, moet eerder denken aan een lekenprediker dan aan een toekomstig Kamerlid.''

Want: ,,Der pausen zaak te dienen is der wereld heil bewaren en verdedigen. Geen onzer mag zich aan dien arbeid onttrekken. Wij wijden ons aan Rome's zaak'', houdt Bomans zijn kiezers in IJmuiden in oktober 1916 voor. Is het vreemd dat de jonge Godfried serieus gelooft dat het op deze bijeenkomsten steevast aangeheven 'Aan U, o Koning der eeuwen' zijn vader geldt?

In de Kamer doet Bomans voor het eerst in de woelige novemberdagen van 1918 van zich spreken. Namens zijn fractie bestrijdt hij de sociaal-democraten die op dat moment een arbeidersrevolutie nog voor mogelijk houden. Op steun van de katholieken hoeven zij niet te rekenen, want ,,die georganiseerde massa van honderdduizenden landbouwers, middenstanders en arbeiders staat niet achter de SDAP, maar achter de Katholieke partij!'' Bomans schreef later over die tijd: ,,In die dagen redde ons Katholieke volk Nederland en Oranje.''

Ook in latere jaren weet Godfrieds vader de aandacht te trekken. De marine wordt door hem weinig parlementair als 'een bedroevend zootje' betiteld en bij de stemming over de omstreden Vlootwet in 1923 waagt Bomans het om - samen met negen partijgenoten - de ijzeren fractiediscipline van partijleider Mgr. Nolens te trotseren en tegen de plannen van het geestverwante kabinet-Ruijs de Beerenbrouck te stemmen, met een langdurige kabinetscrisis als gevolg.

Daarna verloopt Bomans' Haagse carrière bergafwaarts. In 1925 wordt hij nog wel herkozen, maar - hij is inmiddels gedeputeerde in Noord-Holland - zijn absenteïsme aan het Haagse Binnenhof wordt dermate opvallend (hij mist op den duur meer dan de helft van de vergaderingen!), dat er zelfs in eigen kring gemor komt over zijn functioneren.

Bomans heeft er dan blijkbaar zelf ook genoeg van. In een drietal artikelen in De Maasbode geeft hij, als Fortuynist avant la lettre, blijk van zijn ongenoegen over de Haagse mores. ,,Al zoude ik willen, ik kan de boekdeelen lange trits van begrootingsredevoeringen niet meer aanhooren. Ook dit jaar is het bar geweest. Waarom een leger en een vloot? Waarom geen ontwapening, tenzij algemeen en gelijktijdig? En zoo gaat het dagen voort.'' Ten slotte kondigt hij aan in 1929 'geene candidatuur' meer te zullen aanvaarden en verdwijnt hij, op een enkele merkwaardige literaire oprisping na (de MacDonald-cyclus), van het landelijke toneel.

Godfried Bomans heeft, zoals gezegd, het vermogen tot overdrijving en mystificatie van zijn vader geërfd. Maar Bomans sr. op zijn beurt miste de humor en (zelf-)relativering van zijn door hem vaak onbegrepen zoon.

Na het lijsttrekken is inmiddels de periode van formeren gebroken. Toen, in 1956, De Gaay Fortman (senior) als zoveelste kabinetsformateur in korte tijd aan het werk toog in het torentje aan het Binnenhof, schreef Bomans: 'Wat doet zo'n man een week lang in dat malle kamertje? De heer De Gaay Fortman is professor in het arbeidsrecht, dus duimen draaien is er niet bij. Maar wat spoken zulke mensen er eigenlijk uit? Mysterie. Het lijkt me vreemd in zo'n hokje te zitten. Er hangt nog de sigarenrook van prof. Romme, er liggen nog de peukjes van prof. Lieftinck en een half geledigde kruik Bols getuigt dat ook door Dr. Drees sterk is nagedacht.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden