Slechtzienden en huwelijken varen wel bij het luisterboek, dat vandaag aan zijn eerste feestweek begint.

Twintig jaar geleden begon Maurits Rubinstein cassettes aan te bieden die waren ingesproken door schrijvers als Annie M.G. Schmidt en Karel van het Reve, kennissen van zijn tante Renate. Eerst in Amsterdamse boekhandels, later in heel het land. Met de jaren groeide het aanbod maar de vraag bleef nog bescheiden.

Joost van Velzen

„Totdat we een paar jaar terug Harry Potter op luisterboek uitbrachten”, zegt Lodewijk van Zonneveld van Uitgeverij Rubinstein. „Toen nam de luisterboekenmarkt een enorme vlucht.”

Honderdduizend voorgelezen Potters heeft de uitgeverij inmiddels verkocht. Nu is de ’De Da Vinci Code’ van Dan Brown hun bestseller, met vijfentwintigduizend verkochte exemplaren. Bij die laatste titel gaat het overigens om een geautoriseerde ingekorte versie. „In een luisterboek kun je best wat beschrijvingen weglaten zonder de sfeer van het verhaal aan te tasten.”

Dit jaar brengt Rubinstein zo’n veertig luisterboeken uit, waarvan de helft voor kinderen. Precieze verkoopcijfers zijn lastig te geven, maar het aantal verkochte exemplaren ligt dit jaar bij Rubinstein twintig procent hoger dan vorig jaar. En vorig jaar was er al een stijging van tien procent. Het gaat goed met de markt, ook gezien de beperkte omvang van het Nederlands taalgebied.

Tijd voor een feestje, en ook andere luisterboekuitgeverijen zoals Cossee, Home Academy en Karakter zagen dat wel zitten. Met een echt Luisterboekenbal begint daarom vanavond in Artis in Amsterdam de eerste Week van het Luisterboek. Die moet een traditie worden. „Daarbij helpt het dat ook boekhandelaren enthousiast zijn over het gekozen jaargetij, zo vlak voor Sinterklaas en Kerst.”

Een van de partners van de Luisterboekenweek en de grootste luisterboekenproducent is FNB, de organisatie die met subsidiegeld van het ministerie van OC&W lectuur en boeken toegankelijk maakt voor dertigduizend mensen ’die in hun leesvermogen beperkt zijn’: blinden, slechtzienden of mensen met dyslexie. FNB bereikt nu tien procent van zijn doelgroep. „Driehonderdduizend mensen zouden volgens onze berekeningen baat kunnen hebben bij luisterboeken”, zegt voorlichter Corné Kremers in de vestiging in Grave, dat een eindje onder Nijmegen ligt.

Jaarlijks maakt FNB 1800 nieuwe luisterboeken. In twee studio’s in Grave worden continu boeken voorgelezen, door vrijwilligers en professionele voorlezers, die elkaar na een uur of twee afwisselen. Op locaties elders in het land zijn nog elf studiocabines voor gesproken boeken.

Tijdens de Week van het Luisterboek heeft FNB televisiebekendheden als Sacha de Boer, Jeroen Pauw en Paul de Leeuw te gast. Zij lezen literaire verhalen voor en het resultaat verschijnt op een cd.

Kremers noemt FNB ’de bakermat van het luisterboek’. In Nijmegen namen de Fraters van Liefde in 1955 het eerste gesproken boek op. In de slaapkamer van de directeur spraken ze ’De Oude Man en de Zee’ van Ernest Hemingway in op bandrecorder. Drie jaar later boden ze al 254 titels aan, vooral klassiekers, en leenden ze 16000 spoelbanden uit. Langzaamaan werd het proces professioneler en moderner. Sinds vorig jaar staat alles op cd. En er wordt nagedacht over de mogelijkheid boeken te laten horen via hun website ’anderslezen.nl’. Die heet zo omdat je een luisterboek niet luistert maar leest, legt Kremers uit.

Beneden in het gebouw staat een computerserver van twee bij twee meter die 35000 boeken onthoudt, zonder hoorbare stress, er klinkt alleen een zelfverzekerde zoemtoon. De computer krijgt er binnenkort nog 23000 boeken bij. Die zijn al wel digitaal opgeslagen maar nog niet klaar voor op cd.

Als een abonnee een boek aanvraagt zet deze computer vanzelf een beschikbare brander aan het werk. Zo ontstaat een cd-tje met boektitel, naam en adres erop. Dagelijks worden zo ruim 7000 cd’s gebrand: 4000 romans, 3000 tijdschriften of kranten en 500 studieboeken. Doordat de schijfjes in feite cd-roms zijn, past er veertig uur aan opnames op een cd en maak je al luisterend gemakkelijk een digitaal ezelsoor. Ook pas je zonder geluidsvervorming de spreeksnelheid aan.

Digitale boeken slijten niet, dat is een groot voordeel, zegt Marian Oosting, hoofd communicatie van FNB. „Je kunt ze eeuwig gebruiken. Tenzij er een nieuwe vertaling van een boek verschijnt of de voorleestechniek te sterk is verouderd. Vroeger werd er bijvoorbeeld heel gedragen voorgelezen, daarna was droog voorlezen juist in de mode. Nu zit het er tussenin.” Het opzetten van rare stemmetjes is niet de bedoeling. „Een roman is geen hoorspel. Al heeft een voorlezer eens met een ketting zitten rammelen bij het Sherlock Holmes-verhaal ’The Hound of the Baskervilles’.”

Het is goed dat de commerciële markt voor luisterboeken groeit, zegt ze. „Sommige klanten vertelden wel eens dat ze het jammer vonden nooit een luisterboek in de boekenkast te kunnen zetten, omdat ze die van ons moeten terugsturen. Nu kunnen ze ook hun eigen boeken aanschaffen.”

Verder maken de soms fraai vormgegeven luisterboeken uit de winkel het verschijnsel luisterboek een stuk alledaagser. „Het stempel ’gehandicapt’ verdwijnt daardoor. Dat verlaagt de drempel voor nieuwe gebruikers enorm.”

De FNB-klanten kunnen niet anders dan een boek luisterend lezen. Maar bij Rubinstein hadden de kopers net zo goed een gewoon boek kunnen aanschaffen. Heeft de uitgeverij klanten die te lui zijn om te lezen? En dragen de producten van Rubinstein niet bij aan de ontlezing? „Absolute onzin”, zegt Van Zonneveld: „Luisterboeken zijn leesbevorderend. ’De Brief voor de Koning’ van Tonke Dragt, voorgelezen door Willem Nijholt, kan nu met de cd klassikaal worden gelezen. Erg goed voor dyslectische kinderen.”

Luisteren komt niet in de plaats van lezen. „Het zijn verschillende ervaringen. Adriaan van Dis kan zijn personages allerlei accenten meegeven. Ook Nelleke Noordervliet geeft haar personages eigen stemmen. Voorlezers met een goede stembeheersing roepen veel sfeer op. De luisteraar ziet de beelden nog sterker opdoemen dan vanaf papier. En omdat het zo dwingend is moet je wel blijven luisteren.”

Een ouderwets boek biedt de lezer de vrijheid om eens rustig na te denken of te associëren en te dwalen. Op een van de eerste luisterboeken die uitgeverij Cossee dit jaar uitbracht betwijfelt J.M. Coetzee’s hoofdpersonage Elizabeth Costello of de stem, „de duistere essentie die vanuit het lichaam opwelt” werkelijk indringender en natuurlijker is dan een stem die op papier is vastgelegd. Altijd maar die nadruk op het lichamelijke, denkt ze. Heeft de Westerse roman zich juist niet zo van het lichaam losgemaakt -denk aan Marcel Proust- dat de enige manier om hem tot je te nemen in stilte en in eenzaamheid is?

Niet elke roman is even geschikt voor een uitgave als luisterboek. Maar dat ook een voorgelezen verhaal diep tot de luisteraar doordringt, blijkt volgens Van Zonneveld uit onderzoek. „Luisteraars konden een verhaal beter navertellen dan gewone lezers.”

Toch gaat een vertelling op cd voor luisteraars die snel wegdromen of onrustig autorijden soms wat te snel. „Oefening baart kunst”, zegt Van Zonneveld.

In Duitsland wordt meer onderzoek gedaan naar luisterboeken dan in Nederland, omdat de markt er groter is. „De meeste gewone boekkopers zijn vrouwen. Maar luisterboekkopers bleken voor de helft mannen te zijn. Het is verheugend dat ook niet-lezers de literatuur worden ingetrokken.”

Niet alleen mensen met leesproblemen hebben dus baat bij het luisterboek: „Ook huwelijken varen er wel bij. Mannen hebben vaak geen geduld om te gaan zitten lezen, maar willen best eens een boek opzetten in de auto. Zo ken ik een boekverkoopster die getrouwd is met een absolute niet-lezer. Dat zou een groot probleem kunnen zijn. Maar op huwelijksreis nam ze luisterboeken mee, en die man is nu om. Zo kan ze nu toch over haar werk praten als ze thuiskomt.”

Eerste luisterboekenweek

De Week van het Luisterboek begint vanavond in Artis in Amsterdam. T/m 13/11 zijn er activiteiten in het hele land. Zie voor de agenda: ’www.weekvanhetluisterboek.nl ’. Info op ’www.rubinstein.nl ’ en ’www.fnb.nl ’.

Adriaan van Dis is

een ’topvoorlezer’

Wim van Beers is in een studio van luisterboekenproducent FNB bezig met de opname van ’Piazza Bucarest’ van Jens Christian Gründahl. Als kwaliteitsbewaker selecteert hij de stemmen van vrijwilligers en professionele voorlezers. Daarbij let hij op zaken als accenten, intonatie, ademhaling, kraakjes in het stemgeluid, levendigheid en tekstbegrip. „Soms legt iemand in elke zin de nadruk op een verkeerde plek. Die begrijpt dan vaak niet wat hij precies voorleest.” Articulatie is ook belangrijk. „De tante van meneer Rubinstein versta ik bijvoorbeeld op opnames niet altijd.” Cabaretier Youp van ’t Hek zou als voorlezer niet door de selectie komen. „Zijn stem zit te diep in zijn strot. Hij gebruikt zijn energie niet goed, en het is een wonder dat hij na al die theateravonden nog een stem heeft. Zijn vrouw, Debbie Petter, die wel eens komt voorlezen, doet het veel beter.” Of een stem bevalt, verschilt per luisteraar. Zo vinden sommigen dat schrijver Adriaan van Dis te netjes klinkt. „Ik vond zijn uitspraak heel correct. Hij las inlevend en was érg goed.” Een absolute topper, volgens Van Beers.

Wim van Beers is in een studio van luisterboekenproducent FNB bezig met de opname van ’Piazza Bucarest’ van Jens Christian Gründahl. Als kwaliteitsbewaker selecteert hij de stemmen van vrijwilligers en professionele voorlezers. Daarbij let hij op zaken als accenten, intonatie, ademhaling, kraakjes in het stemgeluid, levendigheid en tekstbegrip. „Soms legt iemand in elke zin de nadruk op een verkeerde plek. Die begrijpt dan vaak niet wat hij precies voorleest.” Articulatie is ook belangrijk. „De tante van meneer Rubinstein versta ik bijvoorbeeld op opnames niet altijd.” Cabaretier Youp van ’t Hek zou als voorlezer niet door de selectie komen. „Zijn stem zit te diep in zijn strot. Hij gebruikt zijn energie niet goed, en het is een wonder dat hij na al die theateravonden nog een stem heeft. Zijn vrouw, Debbie Petter, die wel eens komt voorlezen, doet het veel beter.” Of een stem bevalt, verschilt per luisteraar. Zo vinden sommigen dat schrijver Adriaan van Dis te netjes klinkt. „Ik vond zijn uitspraak heel correct. Hij las inlevend en was érg goed.” Een absolute topper, volgens Van Beers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden