Slavernijverleden verdeelt slachtoffers

DURBAN - Westerse landen staan in Durban onder druk om excuses aan te bieden voor de slavernij. Maar het thema van herstelbetalingen verdeelt Afrikanen en zwarte Amerikanen.

Het is een kleine demonstratie, maar met een volume alsof er honderden mensen zijn. 'Black Power!', roept een opzwepende leider, waarna de demonstranten herhalen 'Black Power!'. 'Herstelbetalingen nu!' 'Herstelbetalingen nu!' 'Wie gaat er betalen?' schreeuwt de leider. 'Zij gaan betalen!' schreeuwt de groep.

Aan het accent te horen, zijn de meesten Amerikanen. Een stokoud zwart vrouwtje in een rolstoel kijkt goedkeurend toe. Het is Dorothy Height (89), vroeger een van de belangrijkste zwarte activisten in de Verenigde Staten. Haar opa en oma kunnen nog kinderen zijn geweest van slaven, en daarom is ze hier nu in het Zuid-Afrikaanse Durban: om schadevergoeding te eisen voor het leed dat haar familie is aangedaan. ,,Wij zijn de ruggengraat geweest van de bouw van het land'', zegt ze over de 10 miljoen gratis arbeidskrachten gedurende 250 jaar, ,,en we hebben het minst gekregen.''

Hoewel de VN-conferentie tegen racisme wordt overschaduwd door de controverse over Israël, is slavernij eigenlijk het belangrijkste onderwerp. Zijn racisme en de achterstand van Afrika en van zwarten in de diaspora een gevolg van de slavernij? En zo ja, moeten West-Europese landen en de VS dan hun beurs trekken?

De staatshoofden en ministers formuleren behoedzaam. De Belgische minister van buitenlandse zaken Louis Michel zei het zo: ,,We erkennen dat slavernij en slavenhandel hebben bijgedragen tot het bestaan van hedendaagse vormen van racisme en discriminatie.'' Maar beweren dat een kind in Mali vandaag van honger sterft doordat zijn voorouders naar Amerika werden verscheept, of dat het drugsprobleem van zwarte tieners in Los Angeles aan slavernij ligt, dat gaat westerse landen te ver.

Toch neemt de druk op het Westen toe om excuses aan te bieden voor slavernij. De Duitse minister van buitenlandse zaken Joschka Fischer ging daarin deze week het verst, en sprak over 'erkenning van schuld'. Andere landen, met name de VS, weigeren dat: een schuldbekentenis kan erg duur zijn. Het onderwerp is de laatste jaren een heet hangijzer geworden in de VS. Beroemde advocaten bereiden rechtszaken voor tegen bedrijven die hebben geprofiteerd van de slavernij en mogelijk zelfs tegen de regering. De grootste Amerikaanse verzekeringsmaatschappij, Aetna, heeft al excuses aangeboden voor het feit dat ze destijds verdiende aan slavenpolissen. Een krant in Connecticut verontschuldigde zich op de voorpagina over advertenties waarin slaven te koop werden aangeboden.

Naast het intellectueel debat over de gevolgen van slavernij, rekenen economen ook voor welke bedragen moeten worden uitgekeerd. De opmerking van wijlen Martin Luther King, dat het puur gaat om achteraf-betaling van salaris aan slaven, wordt door de ene econoom becijferd op 10000 dollar per zwarte Amerikaan, door een ander op 50000 dollar, enzovoort.

Opvallend is echter dat zich op de VN-conferentie een splitsing aftekent tussen zwarte Amerikanen en Afrikanen. De meeste Afrikaanse presidenten willen wel excuses, maar pleiten niet voor directe herstelbetalingen. Zo zei de Nigeriaanse president Olusegun Obasanjo dat de roep om financiële compensatie 'de waardigheid van Afrika nog verder kan aantasten' en tot internationale spanningen kan leiden. Zijn Senegalese collega Abdoulaye Wade vindt het uitdelen van cheques ronduit 'beledigend'.

In plaats daarvan mikken de Afrikanen op westerse steun voor het zogeheten Nieuw Initiatief voor Afrika (NIA), een plan van onder anderen Obasanjo en de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki. Door financiële hulp en investeringen moet er een soort partnerschap ontstaan tussen het Westen en Afrika, dat van Afrika een goedbestuurd continent moet maken, vrij van armoede, oorlogen, honger en epidemieën.

Mbeki en Obasanjo krijgen voor hun visie steun van veel gedelegeerden op de conferentie, die menen dat racisme en armoede onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De roep om schuldenverlichting klinkt dan ook regelmatig in Durban, maar ditmaal wel met verwijzingen naar de slavernij. Het Westen heeft juist een 'schuld' te betalen, zeggen Afrikaanse staatshoofden, en wat is een passender wijze dan kwijtschelding van schulden van ontwikkelingslanden?

Maar daar hebben de zwarten in de VS natuurlijk niets aan. Vandaar de scheiding tussen het Afrikaanse en Amerikaanse kamp, die overigens fel werd ontkend door zwarte Amerikaanse Congresleden. ,,President Obasanjo is een goede vriend van me'', brieste Congreslid Sheila Lee. ,,Er is geen onenigheid tussen ons. We omhelzen elkaar.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden