Slavernijverleden in elk geval op agenda

De VN-conferentie, bijna afgerond, is door critici een aanfluiting genoemd. Politiek gekrakeel domineerde de agenda. Maar de Nederlandse hoogleraar internationaal recht Van Boven is toch positief.

DURBAN - 'Historisch', zo noemt Theo van Boven, adviseur van de Nederlandse regeringsdelegatie in Durban, de VN-conferentie. Voor het eerst is het slavernijverleden op de internationale agenda gekomen, en dat blijft wel even zo.

Afrikaanse landen eisten op de conferentie excuses van het Westen voor de slavenhandel. Is er juridisch verschil tussen het aanbieden van excuses of het betuigen van spijt?

,,Daar zijn sommige landen bang voor, maar ik vraag me dat af. Zeker is dat de de kwestie van herstelbetalingen in de lucht hangt. Niet alleen voor Joden en dwangarbeiders in de Tweede Wereldoorlog, ook in landen die recent naar democratie zijn overgegaan: Chili, Argentinië. Het is niet vreemd dat nu de slavernij aan bod komt. In de VS zijn processen begonnen door nakomelingen van slaven, maar in dat land wordt sowieso veel geprocedeerd. Dat dat in Europa ook zo zal gaan, geloof ik eigenlijk wat minder.''

Het gaat ook over kolonialisme. Als Europese landen daarvoor excuses zouden aanbieden, dan zouden landen als Indonesië en Suriname bij ons om herstelbetalingen kunnen gaan vragen.

,,Toen koningin Beatrix een paar jaar geleden naar Indonesië ging, werd er ook hevig gedebatteerd over excuses. Die zijn toen helaas uitgebleven. Excuses kunnen een zuiverende werking hebben, en een basis leggen voor een betere verstandhouding. Ik denk dat de Indonesiërs het hun eer te na vinden om geld te eisen. Maar ze hadden het wel gewaardeerd als de koningin excuses had aangeboden toen ze in Indonesië op bezoek ging.''

Bestaat de mogelijkheid dat landen hun voormalige koloniale meesters gaan aanklagen bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag?

,,Dat is denkbaar. Stel dat Suriname of Indonesië herstelbetalingen gaat eisen van Nederland, en onze regering gaat er niet op in, dan zouden ze een geschil kunnen voorleggen bij het Internationaal Gerechtshof. Maar ik zou willen dat de Verenigde Naties bij het Gerechtshof een adviserende juridische opinie uitlokken over de vraag: welke verplichtingen hebben landen, en op basis waarvan? Je zou daar een meerderheid voor kunnen krijgen in de Algemene Vergadering van de VN.''

Is deze conferentie mislukt?

,,Nee. Allerlei slachtoffers hier zijn aan bod gekomen. De zigeuners, de inheemse volkeren, en de 250 miljoen kastelozen in India. Hier zijn ze zichtbaar geworden, en dat zal zo blijven.''

,,De kwestie van rechtsherstel is op tafel gelegd. Met of zonder slotverklaring zal dat in de toekomst aan de orde blijven.''

Zijn VN-verklaringen juridisch belangrijk?

,,Uit 'Durban' komt een document, geen bindend verdrag; maar het heeft wel enig gezag. Het kan een richtlijn zijn, waar mensen zich op kunnen beroepen. Ook over de universele verklaring van de rechten van de mens, het meest toonaangevende document op dit terrein, zei men aanvankelijk altijd: het is geen bindend stuk, slechts een verklaring. Maar Amnesty International en anderen doen niet anders dan met die verklaring in de hand regeringen tot inkeer manen. Zo'n tekst krijgt betekenis naarmate hij gebruikt gaat worden.''

Kwam de grote nadruk op Israël het werkelijke doel, racismebestrijding, niet in de knel?

,,Veel landen zien dat als een welkome afleiding. Zo ging dat ook in het verleden met de apartheid: heel gerieflijk dat je de vinger naar ver weg kon wijzen. Het komt velen hier goed uit om het vuurtje aan te wakkeren van het Midden-Oosten. India bijvoorbeeld; hoe meer aandacht voor Israël, hoe minder voor de Indiase Dalits.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden