Slapen met een bevroren knipoog

Van alle bedgeheimen is de slaap het meest mysterieus. Een derde van ons bestaan gaat eraan op. Tijd om de slaap te evalueren. Deel 3 van een serie: suffen en toch op je qui-vive zijn.

U had die film altijd al willen zien; maar komt ie op de buis, zakt u weg.

Er is een oplossing voor dit probleem: kijken en slapen tegelijk. Ga in de leer bij walvis, dolfijn, zeekoe en -leeuw, tal van vogels, slang, hagedis, schildpad, kaaiman en een enkele kikker.

U krijgt een vragenlijst mee uit het slaapveld want als er iets vragen oproept bij de experts is het de unihemisferische slaap, slapen over één kant van de hersenen. Waarom en hoe doen die beesten dat, en waarom zijn wij het verleerd?

Of veinzen de dieren het? Dolfijnenfreak John C. Lilly zag het in 1962 de tuimelaar (Flipper) doen: steeds met één oog open, één oog dicht rondzwemmen, waarbij de ogen af en toe stuivertje wisselden. Dat zei nog niks, maar begin jaren zeventig ging het brein van een griend (een bepaald type dolfijn, red.) op de foto, en het EEG bewees dat de hersenhelft diagonaal tegenover het open oog waakte, en de andere hemisfeer, tegenover het dichte oog, sliep. Dat klopt: de linker hersenen besturen het rechter deel van het lichaam, en andersom.

Natuurlijk begrepen biologen onmiddellijk het voordeel van deze tweeslachtige cerebrale toestand: suffen en toch op je qui-vive zijn is in de natuur wel zo gezond. Maar die logica haperde, want waarom zouden onbevreesde krokodillen dan ook zo op hun hoede slapen? Men wist het niet.

Inmiddels zijn verscheidene zeezoogdieren gesignaleerd met één luik open, één luik dicht, wier EEG bevestigt dat er rust heerst in één hersenhelft. Alsof ze halfslapen, met een bevroren knipoog. In dolfijnen is de slapende hemisfeer iets kouder dan de wakende. Ze zwemmen bedaard in het rond of dobberen wat tegen het wateroppervlak aan. Sommige walvissen rusten op de bodem, maar wel wakker genoeg om af en toe lucht te gaan halen. Halfslaap lijkt dé vondst voor het zoogdier te water: offer een deel van de slaap, en je zult blijven ademen.

Maar kippen op stok dan? Er gaat een griffel naar Geoffrey Chaucer, die in de proloog van de Canterbury Tales zes eeuwen terug al melding maakte van jonge vogels die de hele nacht sliepen met een oog open. Jonge kippen doen het, kwartels, én de beringmeeuw uit Azië. Latere observaties in een dierentuin leerden dat zeker 29 vogelsoorten geregelde halfslapers zijn. Hun stofwisseling hoort op die momenten logischerwijze op halve kracht te draaien, maar doet dat niet, ze ligt vrijwel stil. Qua metabolisme waakt de kip slapend.

En reptielen? Slangen, hagedissen (kameleons), krokodillen en schildpadden kunnen ook permanent zitten te knipogen. Maar alleen het brein levert hard bewijs voor de halfslaap, en reptielen-EEG's ontbreken grotendeels in de verzameling van neurologen. Mogelijk sluiten reptielen één oog om een andere reden: om het niet te laten uitdrogen.

Terug naar de notoire halfslapers, ter zee of in de lucht. Waarom half gesuft? Als wind of water je veilig meeneemt, zou je geheel kunnen wegzakken, maar niet als er gewerkt moet worden. Dan moet je op z'n minst een beetje bij de les zijn. Mogelijk slaapwaken vogels zo gedurende delen van de trek. In elk geval blijken sommige meeuwen op één oog op hun slaapplaats aan te vliegen.

In zwermen zou zo'n half oog de vogels voor aanvaringen kunnen behoeden. Houden dolfijnen daarom een oog open in de richting van de groep? Vanuit evolutionair perspectief lijkt zo'n anti-bots-motief een erg lichte verklaring, er moet iets beters denkbaar zijn. De wilde eend redt ons: met z'n allen dommelend op het water blijken de rand-eenden een oog open te houden, naar buiten toe gericht, terwijl de centrum-eenden geheel van de wereld zijn.

Hier wordt gewaakt. Na enige tijd draaien de rand-eenden een halve slag, het andere oog gaat open en neemt de honneurs waar. Nu krijgt de tweede hersenhelft rust. Kom niet in de buurt, want de semi-wachters slaan alarm. En dat doen ze wellicht ook als ze een onweersbui zien aankomen, vermoeden de slaapbiologen.

Zo zou de halfslaap toch een cruciale overlevingstactiek zijn. Nadere inspectie van de dolfijnen die het open oog naar de groep gericht houden liet zien dat ze gelaagd zwemmen en met het 'naar binnen kijken' ook voorbij de groep turen. Dolfijnen slaan mogelijk twee vliegen in één klap: ze zwemmen ordelijk bijeen en zien tegelijkertijd het gevaar verderop.

De unihemisferische slaap moet van levensbelang zijn, want ze kost wel wat. Half om half slapen is een inefficiënte vorm van bedrust, die voortdurend aanpassing van het brein vergt. Naar onze slaap gemeten moet je er geradbraakt door opstaan. Als de halfslaap in vroeger dagen van de evolutie loonde, dan luidt de vraag: waarom voor ons niet?

Misschien doen we het een beetje, suggereert bioloog Steven Lima. Sommige hersengebieden die de hele dag in touw zijn geweest, mogen 's nachts dieper wegzakken dan andere. Maar een film kijken met de linker hersenen en slapen met de rechter, het zit er niet in. Het hogere zoogdierenbrein leent zich er niet meer voor, denkt Lima, behalve dat van dolfijn & co.

Hij gelooft niet in het vaak geopperde argument dat de totaalslaap de veiligste manier is om de uren door te komen waarin toch niets te doen of halen valt. Dat is maar de vraag, want vanuit het perspectief van homo holbewoner lijkt inactief waken nog altijd veiliger dan een algehele black-out. En als onze hersens dat niet eeuwig kunnen opbrengen, dan bieden kip en dolfijn toch een mooie tussenoplossing: ga dan half onder zeil.

Eerder denkt de bioloog dat de halfslaap geen optie is voor hogere zoogdieren omdat een half brein slechts beperkte bescherming biedt. Overleven wordt een rekensom, beredeneerde Steven Lima onlangs in Animal Behavior: beter kortstondig helemaal weg, dan langdurig half weg.

Dat komt doordat een half cerebraal mens geen mens is, waar een halve kip zich nog wel kip mag beschouwen. Natuurlijk kan Lima dat niet exact becijferen, maar hij stelt simpel vast dat halfslapers als kippen van boven blijkbaar heel wat kunnen missen. Laten we zeggen dat de overlevingskans van een eend is gehalveerd als 50 procent van zijn hersenunits off line is. Daarmee redt ie het misschien. Maar als hersengebieden links en rechts erg verweven zijn, dan volsta je niet met alleen links of rechts on line te laten.

Hier duikt het beeld op dat de halfslapende mensen in wezen zombies zouden zijn. Zo kunnen en willen wij niet waken. En vermoedelijk zijn de kleinere zoogdieren van weleer die ontheemde toestand al vroeg gaan vermijden. Misschien kozen zowel eend en kip als muis en mens evolutionair gezien voor de beste strategie. Een eend op open water is gauw klaar met zijn rekensom; het ratje, diep en veilig weg geschurkt in zijn hol, ook.

En wij? Ga rond in een mensenwereld waar halve breinen slapen. Een half hoofd volstaat niet voor ruzie, verzoening, vreugde of liefdesverdriet. Een intelligente dolfijn in open zee komt misschien weg met een half brein, maar wat als heel de hoofdstad met zo'n bevroren knipoog over straat gaat?

De twee eerdere afleveringen van deze serie stonden in Trouw op 22 en 24 april.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden