Slachtoffer spreek

In de rechtszaal draait alles om de verdachte. Maar soms krijgen slachtoffers ook een stem: als hun verhaal wordt voorgelezen door de officier van justitie. ,,Maar er zitten ook gevaarlijke kanten aan. Zeker als de politiek doorzet en slachtoffers op z'n Amerikaans hun verhaal zelf mogen vertellen.''

Een rilling gaat door de rechtszaal als het verhaal van het slachtoffer wordt voorgedragen. ,,Híj komt straks na een paar jaar vrij, maar ík heb levenslang. Concentreren kan ik me niet meer. Steeds zie ik dat mes weer, middenin de nacht sta ik stijf van de angst''.

Het is een willekeurige zin uit een verklaring van een slachtoffer, voorgelezen tijdens een rechtszaak. In die verklaring mag het slachtoffer in een notendop de gevolgen van de misdaad schetsen. ,,Vaak denk ik: had ie me maar doodgemaakt.''

De rechtbank in Almelo was drie jaar geleden een van de eerste in het land waar slachtoffers een zogenaamde 'victim impact statement' (VIS) mochten afleggen. Een groot aantal slachtoffers wilde er gebruik van maken. Ze legden hun verklaring overigens niet zelf af. De officier las een vantevoren opgestelde tekst voor.

De proef, die tegelijkertijd ook draaide bij de parketten in Leeuwarden en Dordrecht, is zeer geslaagd. Stapsgewijs wordt het protocol nu ingevoerd in alle arrondissementen. ,,Dit gaat nu als een olievlek door justitieland'', zegt coördinator Coert van Pelt van het openbaar ministerie (OM) in Almelo.

Maar de vreugde is van korte duur. Van Pelt vreest dat het succes van de geschreven slachtofferverklaring binnenkort te lijden krijgt van een nieuwe variant: de gesproken verklaring. D66-Kamerlid Boris Dittrich heeft namelijk een initiatief-wetsontwerp ingediend om nabestaanden en slachtoffers in de rechtszaal voortaan zelf aan het woord te laten, mondeling. De wet ligt bij de Eerste Kamer.

Dittrichs voorstel stoelt op het spreekrecht zoals dat in Canada en de Verenigde Staten bestaat. In die landen mag het slachtoffer aan het eind van het proces zelf vertellen wat de gevolgen van de misdaad voor hem of haar persoonlijk zijn geweest. Beperkingen zijn er nauwelijks. Een aanval op de verdachte -'Jij hebt mijn leven verwoest, ik hoop dat je verrekt in de bajes!'- is toegestaan.

In zowel het nieuwe voorstel als in de bestaande regeling is het spreekrecht bedoeld voor mensen die de dupe zijn geworden van ernstige misdrijven. ,,Slachtoffers van mishandeling, verkrachting, gijzeling, moord, dat soort geweld'', zegt Van Pelt.

In Almelo wordt de geschreven verklaring pas een paar weken voor de zitting opgemaakt. ,,Slachtoffers en nabestaanden vertellen hun verhaal eerst aan een politie-agent. Liefst degene die hen ook heeft gehoord in de zaak. Dan weet de agent waar de gevoeligheden liggen.'' Het proces-verbaal wordt bij het dossier gevoegd. Na het afleggen van de verklaring, is de opluchting bij het slachtoffer meestal groot, heeft Van Pelt ervaren.

Verklaringen zijn vaak zeer indrukwekkend. Als de officier van justitie de letterlijke woorden van het slachtoffer voorleest, ,,kun je in de rechtbank een speld horen vallen'', weet Van Pelt. Sommige officieren lezen niet de letterlijke tekst voor maar verwerken de verklaring in hun requisitoir, om in de aanklacht te laten zien wat de reikwijdte van de misdaad is geweest.

In Almelo gaat de aandacht voor slachtoffers verder. Zij krijgen ook opvang. Het Tips, Twents informatiepunt slachtofferzaken is daar speciaal voor opgericht. Van Pelt: ,,Van het eerste moment kunnen mensen terecht bij dat ene loket. Met vragen over het politieonderzoek, hoever het OM is. Na de veroordeling zijn we ook beschikbaar. Bijvoorbeeld voor de vraag: 'wanneer komt de dader vrij?' en 'wat kan ik doen als ik opnieuw wordt belaagd?''.

Juist omdat er grote tevredenheid is over de nieuwe werkwijze, ziet het openbaar ministerie de nieuwe wet-Dittricht met grote vreze op zich afkomen. Het geeft nabestaanden misschien meer voldoening om hun verhaal mondeling toe te lichten dan op papier te laten voorlezen, zegt Van Pelt. ,,Maar er zitten ook gevaarlijke kanten aan. Zeker als de politiek doorzet en slachtoffers op z'n Amerikaans hun verhaal zelf mogen doen.''

Oud-rechter Dittrich realiseert zich dat ook wel. Toch zet hij zijn wet door. ,,Het is een principiële keuze'', zegt de democraat. Hij wijst op twee praktijkgevallen. In de strafzaak tegen de moordenaar van Joes Kloppenburg kreeg de vader van de doodslagen zoon bij de Amsterdamse rechtbank volop de kans het woord te doen. Maar de vader van Froukje Schuitmaker, die in de discotheek Bacchus in Gorinchem was doodgeschoten, kreeg bij het gerechtshof in Den Haag geen kans een verklaring af te leggen. De president van het hof wees op de wet, waar -tot nog toe- niet instaat dat een slachtoffer of nabestaande tijdens het proces wat mag zeggen.

De vader van Joes Kloppenburg hield een indrukwekkende rede. Van Pelt: ,,Een nabestaande die goed uit zijn woorden komt heeft een voordeel. Maar wat betekent de nieuwe wet voor een slachtoffer dat niet zo goed gebekt is?''

De schriftelijke verklaring ligt vast. De mondelinge kan uitgroeien tot een 'Victim's statement of opinion', een verklaring waarin de gedupeerde een mening over daad en verdachte geeft. Van Pelt: ,,Er kan van alles gebeuren. Neem degene die ter plekke de hele traumatische ervaring gaat herbeleven. Of van de zenuwen andere feiten gaat verkondigen dan eerdere getuigenissen?''

Dittrich hoopt dat de verklaring ook leidt tot berouw van de dader. De doorgewinterde OM-man Van Pelt is daar cynisch over: ,,Het enige waar daders doorgaans spijt van hebben, is dat ze gepakt zijn.''

De advocaten van de verdachte kunnen de verklaring van het slachtoffer gebruiken voor hun pleidooi. ,,Als de advocaat misgebruik maakt van emotionele versprekingen, ben je nog verder van huis. In dat geval is er eerder sprake van leedtoevoeging dan van genoegdoening'', meent Van Pelt. Vanuit Almelo komt daarom het dringende advies: ,,We moesten het maar bij een minder spectaculaire 'Victim Impact Statement' houden.''

De zaak van Penny (26): verkracht en bedreigd.

,,Nu ik hier zit, komt alles weer boven. Ik ben ontzettend bang weer in de wijk (...) te fietsen. Ik heb angst voor zijn vrienden. Omdat E. mij heeft gedreigd dat hij mij laat pakken door zijn vrienden als het hem niet lukt. Hij heeft gezegd dat hij me gaat neersteken en in het bos zal dumpen. Ik weet hoe geweldadig E. is, waartoe hij in staat is''.

,,Sinds het gebeurde durf ik bijna niet meer uit. De angst is gekomen omdat E. na de verkrachting na veertien dagen al weer vrij was. Hij bedreigde mij daarna continu. Met woorden, maar ook met een gebalde vuist. Hij heeft ook een dikke steen naar me gegooid. Als ik alleen uitga, heb ik mijn mobieltje al die tijd standby in mijn hand.''.

,,Ik probeer de verkrachting weg te stoppen. In te kapselen. Dat is aardig gelukt. Maar die vreselijke bedreigingen -dan komt het toch wel weer boven.''

,,Na de verkrachting heb ik in mijn vagina een aantal zweertjes opgelopen. Die had ik voor de verkrachting nooit. De dokter heeft een zalfje voorgeschreven. Het gaat niet over, ik moet weer naar de huisarts. Ik heb ook hoofdpijn.''

,,Sinds de verkrachting ben ik geen relatie meer aangegaan. Een paar vrienden hebben me laten vallen. Ik ben niet meer spontaan, gezellig als ervoor. Ik wil niet hebben dat iemand een arm om me heenslaat. Ik kan me niet voorstellen dat ik ooit nog liefde kan geven of ontvangen''.

,,E. heeft mijn leven verziekt. Hij moet weg uit de maatschappij. Hij heeft ook mijn zusje met verkrachting bedreigd en iemand anders verkracht. Hij moet boeten voor zijn daden. Ik wil bij de rechtbank graag helpen dat E. wordt veroordeeld. Ik zou liever als getuige vooraf gehoord worden. Ik hoop dat tijdens het proces agenten in de zaal zijn, want ik ben bang dat E. me wat zal aandoen''.

,,Ik heb het gevoel dat ik een nederlaag heb geleden, omdat ík uit de wijk wegmoest.''

De zaak van Nora (52), overvallen in haar winkel.

,,Ik kan u zeggen, dat ik na de overval mijn denkvermogen helemaal kwijt was. De overvaller vroeg om geld. Maar doordat ik niet reageerde, kreeg ik een klap in mijn gezicht. Ik ben op de grond gevallen. De overvaller heeft het geld uit de kassa genomen en is weggegaan. Ik wilde de politie bellen, maar het lukte me niet.''

,,Die avond ben ik meteen gebeld door Slachtofferhulp. Van hen kreeg ik tips wat me te wachten kon staan. Dat heeft me goed gedaan. Ik heb die nacht redelijk goed geslapen. Ben een paar keer wakker geweest, omdat ik een man met een bivakmuts zag.''

,,Ik ben weer aan het werk gegaan. Als de bel van de winkel ging, ging mijn hart tien keer zo snel kloppen. Na een paar dagen had ik een heel moe gevoel. Alsof ik een marathon had gelopen.''

,,Ongeveer vijf dagen na de overval kwam een buurjongetje met een speelgoedpistool onverwacht mijn woonkamer binnen. Dat ben ik erg van geschrokken. Die nacht heb ik heel slecht geslapen, veel gehuild en overgegeven''.

,,Op dit moment zit ik goed in mijn vel. Ik heb geen lichamelijke of psychische klachten overgehouden aan de overval. Ik werk weer met plezier, maar ben wel veel schrikachtiger als iemand plotseling binnenkomt''.

,,Ik heb geen haatgevoelens jegens de overvaller. Ik heb gevraagd hem een keer te spreken. Dit wordt geregeld. Als het goed is kan ik hem na de zitting zien. Dat wil ik gewoon graag, omdat ik meelij met hem heb, zoals hij leeft. Ik wil hem zeggen dat ik hem niet haat, maar dat er een andere manier van leven is.''

Deze drie (ingekorte) verklaringen van slachtoffers zijn het afgelopen jaar voorgelezen in rechtszaken bij de rechtbank in Almelo. De namen van de slachtoffers en de verdachten zijn in verband met hun privacy veranderd.

De zaak van Ria (44): grafschennis van haar mans graf

,,Op het moment dat ik op het kerkhof kwam en het vernielde graf zag, was ik woedend. Ik wilde de dader in elkaar slaan, trappen. Later sloeg het om in onbegrip en angst.''

,,Er viel een ontzettende angst over ons gezin. Wie doet nou zoiets? Tegen wie is het gericht? Is het tegen de politie? (Ria's echtgenoot was politieagent, red.) Ik realiseerde me hoe kwetsbaar we waren. Als een van de kinderen later thuis kwam, belde ik in paniek de politie. Mijn zoon Lars, toen veertien, deed overdag de deuren op slot en de gordijnen dicht. Mijn jongste dochter Joan, tien destijds, durfde niet alleen te zijn.''

,,We kregen in die tijd ook vreemde telefoontjes. Ik sliep heel slecht en onrustig''.

,,Ik heb gesprekken gehad met Jelle en Remco, de daders. Dat wilde ik omdat Remco en zijn ouders tegenover mij wonen. Ik wilde niet zomaar met hem op straat met het geconfronteerd worden, voordat ik mijn gevoelens kenbaar heb gemaakt.''

,,Wat Remco betreft mag hij van mij de maximumstraf krijgen. Hij heeft met voorbedachten rade het graf vernield. Hij heeft verschrikkelijke sms-berichten op de tv gezet, in een programma van de regionale omroep. 'Laten we het graf van De Leeuw vernaggelen'. Ik ben nog steeds heel woest op hem. In het gesprek heb ik niet de indruk gekregen dat het hem veel met hem deed. Ik kon wel mijn kwaadheid naar hem toe kwijt.''

,,Ik hoop dat hij een straf krijgt die past bij de angstgevoelens en het extra verdriet die hij mij en mijn gezin anderhalf jaar lang heeft aangedaan.''

,,Wat Jelle betreft: hij heeft al die tijd zijn mond gehouden. En het ook niet proberen tegen te houden''.

,,Voor Walter die er ook bij was, ligt het wat mij betreft anders. Hij was met verkeerde vrienden op de verkeerde plek. Walter is de enige die zelf contact met me heeft gezocht en een brief heeft geschreven''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden