Review

Skybox in de arena der onsterfelijken

Naar verluidt zei Machiavelli op zijn sterfbed tegen vrienden dat hij liever naar de hel ging om er met de groten uit de Oudheid over politiek te praten dan zich eeuwig dood te moeten vervelen in de hemel, te midden van saaie heiligen. Waarna hij voor alle zekerheid toch maar een priester liet komen.

Een anekdote die je niet kapot moet checken. Ze geeft immers prachtig de mengeling weer van realisme en opportunisme die de vader van de moderne politicologie kenmerkte. Maurizio Viroli vermeldt haar gretig in zijn nieuwe, Machiavelli-biografie. De van huis uit Italiaanse hoogleraar in de politieke wetenschappen te Princeton (VS) pretendeert niet dat hij veel nieuws te melden heeft. Maar wie verantwoord kennis wil nemen van denken en doen van Niccolò Machiavelli (1469-1527) komt prima aan zijn trekken.

Viroli psychologiseert dat het een lieve lust is, maar overschrijdt nergens wetenschappelijke grenzen. Hierdoor heeft zijn boek iets vrolijks en sprankelends. De lezer krijgt ook goed greep op de ideeënwereld van de levenslustige, maar illusieloze burgerkanselier van de rijke stadsstaat Florence die later lang en diep in ongenade viel.

Viroli's Machiavelli is in wezen een melancholicus die achter het masker van de lach zijn teleurstelling over de 'komedie van het leven' tracht te verbergen. Iemand die het zijn medemensen en het lot niet gunt dat ze hem de treurnis van het gezicht aflezen. En daar zou alle reden toe zijn, in een wereld vol kortzichtigheid en opportunisme.

Het politiek-filosofisch denken van Machiavelli hing nauw samen met wat hij aan den lijve ondervond als diplomaat. Want van puur theoretisch geschrijf moest-ie niets hebben. Hij bekeek de politiek als een op zichzelf staande wetenschap, waar geen plaats is voor zedelijke bespiegelingen. Daarom bepleitte hij voor Florence de oprichting van een volksmilitie, in plaats van een huurlingenleger met al zijn luimen. Want een stevige stok achter de deur is de beste garantie voor behoud van de vrijheid.

Overigens doet Viroli soms wel héél erg zijn best om het negatieve beeld bij te stellen dat tot in onze dagen van Machiavelli bestaat. De moderne kritiek op zijn werk komt niet aan bod. Een ander minpunt van de biografie is dat ze te weinig meldt over de artistieke kracht die deze prehumanist bezat. We moeten het vooral doen met diens beide hoofdwerken en met de -toegegeven- sprankelend geschreven brieven. De rest blijft in de schaduw, zoals zijn komedie La Mandragola (de aluin), schitterend van karaktertekening en observatie. De carnavalsliederen komen al helemaal niet aan bod. Terwijl juist zij in hun gewaagdheid de andere kant van de Toscaan belichten. Hoewel getrouwd en vader, versmaadde hij een stevig glas wijn al evenmin als affaires met courtisanes of schandknapen.

Il Principe (de heerser) is, naast Discorsi (gesprekken), het werk waarmee de Florentijn zich een skybox in de arena der onsterfelijken verwierf. Vooral het eerste werk is een schoolvoorbeeld van politiek realisme. In een tijd (de Renaissance) en een land (Italië) waarin elke vorm van zedelijke matiging en nationale samenwerking ontbrak, besefte hij dat je in de politiek met vrome denkbeelden en vertrouwen in de goedheid van de mens niet ver komt.

De ware machthebber, aldus Machiavelli, is een man vol slimheid en raffinement. In zijn pogingen de genegenheid van het volk te winnen veinst hij desnoods deugdzaamheid als hij die niet bezit. Hij bevordert de handel, in het besef dat mensen die bezig zijn met welvaart verwerven geen tijd hebben voor politieke pottenkijkerij. En hij besteedt aandacht aan de religie, want dat is, zoals later ook Marx besefte, een probaat middel om het volk eronder te houden.

Betekent dit dat het politieke doel alle middelen heiligt? Machiavelli heeft het nooit beweerd. Het enige dat hij de politici onder de neus wil wrijven is dat je zonder vuile handen geen grote zaken kunt realiseren: een volk bevrijden, staten stichten, vrede brengen, corruptie uitroeien. Ook vandaag de dag lijkt die waarheid nog steeds op te gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden