'Sjamanisme is echt geen oerreligie'

Is sjamanisme - volgens sommigen 'de oerreligie van de wereld' - wel echt zo oud? Vandaag promoveert godsdienstwetenschapper Jeroen Boekhoven (47) op deze materie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

1 Wat is dat ook al weer, sjamanisme?
"In de huidige westerse wereld bedoelen mensen meestal de nieuwe religieuze beweging die terug zou gaan op 'de oerreligie' van de wereld. Sjamanen proberen door middel van rituelen in contact te komen met geesten in andere dimensies, om zo hun leven te beïnvloeden. Maar over de term sjamanisme bestaat geen eenduidigheid, mijn onderzoek gaat juist over de verschillende interpretaties van dit begrip."

2 Wat heeft u dan precies bestudeerd?
"De geschiedenis van de term sjamanisme. Het begrip is afkomstig uit Siberië. Aan het eind van de zeventiende eeuw werd het bestaan van Siberische sjamanen bij de Europeanen bekend. Missionarissen en theologen zagen hen voornamelijk als duivelskunstenaars. Verlichte denkers beschouwden de sjamaan als geestelijk gestoord. Een derde groep, de romantici, zag de sjamaan als een charismatische dichter en religieus leider. Vanuit dit romantische beeld is de moderne benadering ontstaan."

3 Hoe ging dat dan?
"In de jaren zestig en zeventig werd sjamanisme populair onder hippies en antropologen. Zij idealiseerden sjamanisme als een oerreligie, daarbij gooiden ze allerlei inheemse natuurreligies op één hoop. De onderzoeker Michael Harner claimde bijvoorbeeld de kern van het sjamanisme te hebben gedestilleerd. Deze wetenschappers waren niet objectief, hun perceptie had een ideologische en een linkse politieke achtergrond. Ze vonden dat het sjamanisme goed toepasbaar was in de huidige samenleving. Zo kon het de moderne mens inspireren om het verloren gegane contact met de natuur te herstellen."

4 Hoe kom je daar eigenlijk achter?
"Ik heb historische bronnen bestudeerd en daarnaast heb ik veldwerk gedaan in Nederland. Ik heb allerlei workshops gevolgd, meegedaan met zweethutrituelen, trancedansen en trancereizen. Bij zo'n ritueel zijn er een paar mensen die trommelen, de anderen liggen op de grond met gesloten ogen en laten zich meevoeren naar 'een andere werkelijkheid'. Daar kunnen zij bijvoorbeeld krachtdieren ontmoeten, die hen helpen in hun dagelijkse leven."

5 En, wat concludeert u na jaren onderzoek?
"Het huidige sjamanisme is eigenlijk veel moderner dan zijn beoefenaars zeggen. Zij zien sjamanisme als een tegencultuur. Maar de nadruk op zelfontwikkeling en empowerment passen juist goed bij onze democratische, individualistische samenleving. De sjamanistische 'markt' waar je workshops kunt kopen past naadloos in het consumentisme van onze neoliberale samenleving."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden