Sire begrijpt tolerantie niet

In de Sire-campagne over tolerantie gaat het daar juist net niet over, betoogt filosoof Sebastien Valkenberg. Net zoals ze de plank wel eens zou kunnen misslaan met de claim dat tolerantie 'geen bijwerkingen' heeft.

Neem een dosis tolerantie en je 'komt in aanraking met al het moois dat ons land te bieden heeft'. Het is goed merkbaar dat de directeur van Stichting Ideële Reclame (Sire) uit het reclamevak komt. Een gelikte campagne, vorig week gestart, stelt tolerantie voor als een medicijnachtig product dat heilzaam is voor onze samenleving. 'Daar knapt heel Nederland van op.'

Volgens Sire is zo'n offensief nodig omdat veel Nederlanders zich zorgen maken over de teloorgang van de tolerantie, terwijl tweederde dat beschouwt als onze kernwaarde. De Leidse rechtsfilosoof Paul Cliteur gaat zelfs nog een stapje verder. In zijn essaybundel 'Moderne Papoea's' (2003) stelt hij dat tolerantie in zekere zin actueler is dan ooit. Nog nooit waren maatschappijen zo divers als tegenwoordig, aldus Cliteur, en dat vraagt volgens hem om een bruikbare houding jegens de variëteit aan opvattingen, die lang niet allemaal op ieders instemming kunnen rekenen.

Het gevoel van urgentie is dus groot, maar tegelijk constateert Cliteur dat het vaak schort aan een scherpe afbakening van het begrip tolerantie. 'Geen ideaal wordt in de multiculturele samenleving zo vaak opgevoerd als tolerantie. Maar wat is het? En is wat als zodanig wordt verkocht wel werkelijk tolerantie? Naar mijn idee kan men daar ernstig aan twijfelen.'

Ook Sire laat in het midden wat ze precies onder tolerantie verstaat. Wel valt uit de campagne min of meer een opvatting te destilleren. In het bijbehorende promotiefilmpje wordt gepleit voor een open houding naar andere meningen, culturen en gewoontes. Die ruimdenkendheid, die lijkt op de verwondering van de antropoloog in een vreemd land, zou uiteindelijk leiden tot respect voor andermans standpunten of zelfs tot een verrijking van het eigen leven. Ter illustratie laat Sire een dame op leeftijd zeggen: 'Sinds ik tolerantie gebruik, weet ik dat je kousenband ook kunt eten.'

Belangstelling voor je omgeving is ongetwijfeld aanbevelenswaardig, maar heeft Sire hiermee ook verwoord waar het om draait bij tolerantie? Hier moet Voltaire, de vaandeldrager van de Franse Verlichting, uitsluitsel geven. Hele bibliotheken zijn er over tolerantie volgeschreven, maar nog steeds is Voltaires beroemde definitie maatgevend. Tweeëneenhalve eeuw geleden schijnt hij tegen iemand gezegd te hebben: 'Ik verafschuw alles wat u schrijft, maar ik zou mijn leven ervoor geven dat u het kan blijven schrijven.'

Deze opvatting was zo revolutionair omdat het in het achttiende-eeuwse Frankrijk onder het Ancien Régime doodgewoon was om meningen te verbieden. De prijs voor het dissidentschap was vaak opsluiting in de Bastille, de beruchte gevangenis in Parijs waar Voltaire zelf ook tweemaal in belandde. Hij formuleerde een alternatieve manier van omgaan met maatschappelijke onenigheid. Dreigen met sancties, zoals publicatieverboden en gevangenisstraffen of andersoortige intimidatie? Nee, stelde Voltaire, laten we ons liever oefenen in de deugd van het incasseren.

Qua doelstelling - het vergroten van de tolerantie - zit de jongste campagne van Sire dus op één lijn met Voltaire. De wegen gaan echter uiteen bij de invulling van het begrip. Volgens de definitie van de Franse filosoof werkt tolerantie als een tweetrapsraket. Eerst is er de confrontatie met uitingen die tot afkeuring leiden of zelfs regelrechte weerzin losmaken, zoals een boek, cartoon of film. Maar vervolgens onderdrukt de gekrenkte ziel de reflex om met man en macht te voorkomen dat zulke publicaties in de toekomst nogmaals verschijnen. Het pleidooi van Voltaire maakt de censor werkeloos, en vraagt in plaats daarvan dat burgers zich bekwamen in zelfbeheersing.

Onterecht wordt tolerantie nogal eens verward met schouderophalend reageren. Zo beschouwt de Britse schrijver W. Somerset Maugham haar als 'alleen maar een andere naam voor onverschilligheid'.

Deze interpretatie miskent het element van tandenknarsen dat zo wezenlijk is voor tolerantie. Lukt het om ergens onverschillig onder te blijven? Dan ontbreekt kennelijk de afschuw die Voltaire juist zo'n prominente plaats gaf in zijn beroemde zin. Zo bezien blijft de campagne van Sire steken in goede bedoelingen. Qua toepassing van het tolerantiebegrip had men niet veel verder verwijderd kunnen raken van het originele gedachtegoed.

De campagne stelt de zaken te rooskleurig voor als ze benadrukt hoeveel verrijkende ervaringen er in het verschiet liggen. Net zoals ze de plank wel eens zou kunnen mis slaan met de claim dat tolerantie 'geen bijwerkingen' heeft.

Het is precies omgekeerd. De behoefte aan tolerantie ontstaat juist zodra iemand iets als weerzinwekkend ervaart. Het is dan ook onnodig om met de ruimhartige mildheid te reageren die Sire voor ogen staat.

Tolerantie verbiedt geenszins om eventuele afkeuring te laten blijken, bijvoorbeeld via een kritisch weerwoord in de krant of een protestdemonstratie. Het enige wat zij doet, Voltaire indachtig, is een duidelijke grens trekken als afkeuring van een meningsuiting omslaat in een sanctie hiertegen.

Anders dan Sire veronderstelt heeft tolerantie dus niets te maken met schoonheid. Mooie dingen - het fraaie lijnenspel van een auto of een adembenemende opera-aria - maken deze deugd zelfs overbodig. Er valt in deze gevallen domweg niets te tolereren. Anders gezegd: in het zonnige wereldbeeld van Sire had überhaupt geen campagne voor meer tolerantie gestart hoeven worden.

Als een geneesmiddel
'Er heerst een gevoel dat het hier vol is en er is angst voor het onbekende', aldus Jan Slierings in een recent vraaggesprek met Trouw. Slierings is directeur van Stichting Ideële Reclame (Sire) en vindt het hoog tijd voor een verdraagzaamheidsoffensief. Met dat oogmerk ging vorige week ging de jongste Sire-campagne van start. 'Tolerantie. Daar knapt Nederland van op'.

Uitgangspunt van de campagne is een wit doosje met daarop in zwarte letters geschreven het woord 'Tolerantie'. Suggestie: tolerantie fungeert als een geneesmiddel, zoals we een paracetamol nemen bij een opspelende hoofdpijn. Zelfs aan een 'bijsluiter' is gedacht. Het aantrekkelijke is volgens Sire dat tolerantie overal te gebruiken is, geen bijeffecten heeft en de contacten met andere mensen verbetert. Sliering over deze campagne: 'We willen ermee laten zien dat je naast angst voor het onbekende ook kunt denken: wat hebben al die mensen ons te bieden? We schuiven in de spotjes bijvoorbeeld aan bij een Marokkaanse familie voor het eten, gaan langs bij een Joodse bruiloft en bij dragqueens'. Sire is onafhankelijk van de overheid.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden