Sint Bernardus: mysticus met een cholerisch temperament

Amateur-historicus Kuno Binnendijk legt met enige tegenzin de klauwhamer neer. Alleen de oprechte lof van Trouw voor zijn boekje met achtergrondinformatie over 'het ware gezicht van de heilige Bernardus' doet hem het handwerk even onderbreken.

,,Ik hoop dat we het redden'', zucht zijn vriendin, vormgeefster Elma de Haan. ,,Zeker weten'', vuurt Davien Vonk, voorzitter van het museumbestuur, de kleine schare aan, terwijl ze haar man een paar schroefhaken aanreikt. Want voordat de tentoonstelling klaar is valt er nog veel te doen. En er resten nog amper 48 uur voor de officïele opening. Twee dagen later blijkt alles gefixt en genieten zo'n honderd genodigden van de soep die Davien Vonks echtgenoot naar middeleeuws recept heeft gemaakt. Kaas en speltbrood completeren het historisch-culinair geheel.

Wie meer wil weten over leven en werk van de grote middeleeuwse mysticus, kerkleraar en diplomaat Sint Bernardus van Clairvaux (1090-1153) kan terecht bij Museum Sint Bernardushof te Aduard, een 'vlek' onder de rook van de stad Groningen. Hier in het Middag/Humsterland, terecht genomineerd voor een plaats op de werelderfgoedlijst, lijkt de klok stil te staan.

,,Het is de oudste woning van het dorp'', zegt Davien Vonk, terwijl we het 17de-eeuwse pand betreden waar het museum(pje) is gehuisvest. ,,Een lid van de stichting kocht het voor ons.'' En ze vertelt op warme toon over de vele vrijwilligers die, samen met steun van provincie en gemeente, de totstandkoming van het unieke museum in 1997 mogelijk maakten.

Wat Vonk wijselijk verzwijgt is dat de conservator vorig jaar boos vertrok en 25 vrijwilligers het werk neerlegden. Volgens hen maakte het museumbestuur er administratief en financieel een potje van. Vonk c.s. ontkenden dat.

De gemeente Zuidhorn, waaronder Aduard valt, liet de zaak uitzoeken. Onlangs viel het oordeel: slechte communicatie en dito structuur noodzaken tot een uitbreiding van het bestuur en nauwer contact met andere musea. Of daarmee de dorpsrel tot het verleden behoort dient te worden afgewacht. In elk geval lijkt ze in stijl met het nogal impulsief, cholerisch temperament van Sint Bernardus.

Deze laatste informatie komt niet van collega-abt en ordegenoot Willem van Saint Thierry. In zijn Vita Prima -in 1147 begonnen, maar door anderen afgemaakt- verklaart hij Bernardus al in de moederschoot heilig. Wat niet wegneemt dat, ook als men het hagiografisch verguldsel van deze eerste Bernardus-'biografie' er afschraapt, een zeer bijzonder mens overblijft. Een man die in de ogen van Luther de grootste kerkleraar van de christenheid was en volgens Calvijn ,,de waarheid zelf heeft gezien''.

Zijn belang is pas na de 16de eeuw geleidelijk herontdekt. Daarvóór was de heilige lange tijd bijna uit het zicht verdwenen. Kuno Binnendijk legt uit waarom. ,,Bernardus werd tijdens de eerste eeuwen na zijn dood zo mateloos en multi-inzetbaar vereerd -men zag hem als volksicoon tegen alle kwalen-, dat hij op den duur eindigde met een plaatsje tussen al die andere heiligen op de heiligenlijst die op hoogtijdagen werd afgeraffeld.''

Terug naar Aduard. Tussen het Groningse dorpje en de Bourgondische heilige bestond eeuwenlang een band in de vorm van de Sint Bernardusabdij, een enorm (5000 ha) kloostercomplex dat tijdens de Middeleeuwen honderden monniken herbergde. Allemaal cisterciënzers, een orde die in 1098 ontstond als nieuwe, strenge tak aan de benedictijnenboom.

De jonge adellijke Fransman Bernard de Fontaines werd in 1112 lid van de orde. Al snel tot abt benoemd stichtte Bernardus het klooster van Clairvaux, dat zich ontwikkelde tot de kern van een ascetische vernieuwingsbeweging en tegenpool van de verfijnde cultuur van het machtige convent in Cluny. Clairvaux gaf de stoot tot het bouwen van gelijkgezinde kloosters in tal van andere delen van Europa, waaronder Aduard. Daar kwam in 1192 een abdij. Deze ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste kloosters in de noordelijke Nederlanden en was een fraai voorbeeld van romano-gothiek.

Tijdens de tweede helft van de 15de eeuw kreeg de abdij van 'Adduwert' zelfs internationale faam toen bijbels-humanistische coryfeeën als Wessel Gansford, Rudolf Agricola en Paulus Pelatinus er hun academisch-wetenschappelijke bijeenkomsten hielden.

In 1580 kwam het einde. Toen staken staatsgezinde troepen, op de vlucht voor de oprukkende Spanjaarden, het complex in brand. Alleen de ziekenzaal van de abdij bleef gespaard. Die wordt sinds 1592 gebruikt als protestants (hervormd) kerkgebouw.

Wat Bernardus betreft. De kort na zijn dood heilig verklaarde abt was een complexe persoonlijkheid. Als asceet en mysticus -zijn 'Preken over het Hooglied' getuigen daarvan- zag hij er desondanks geen been in, gevraagd en ongevraagd, zich te mengen in politieke en binnenkerkelijke conflicten, bisschopsbenoemingen en kloostervetes. Wee degene die hem daarbij voor de voeten liep! Dan ontpopte de heilige zich als een rancuneus man.

In het pauselijk schisma tussen Innocentius II en Anacletus II (1130-'38) koos Bernardus de kant van de eerste. Door Frankrijk en Engeland voor hem te winnen, wist Bernardus Innocentius de zege te bezorgen. Ook gaf hij de aanzet tot een catastrofaal verlopen kruistocht naar Palestina en was hij de drijvende kracht achter de hetze en vervolgens het proces tegen de vernieuwende theoloog Peter Abélard. Die was intellectueel zijn meerdere, want Bernardus heeft nooit een wetenschappelijke opleiding genoten. Vond hij daarom geloofservaring later belangrijker dan theologie?

Hoe dit zij, voor de ontwikkeling van de westerse spiritualiteit is Bernardus van enorme betekenis geweest. Met name door zijn bespiegelingen over het lijden en de deemoed van Christus en over de mystiek van de ziel. Hij toonde zich daarin een oprechte zoeker naar God.

Dit alles wordt op de expositie in Aduard net iets te weinig belicht, ondanks het feit dat de organisatoren zich hebben laten adviseren door de befaamde Bernarduskenner dr. Adriaan Bredero. Maar, als gezegd, Kuno Binnendijks achtergrondinformatie maakt veel goed. Overigens biedt het kleine museum visueel heel wat moois: prachtige kerkelijke gewaden met afbeeldingen van Bernardus, relieken van het gebeente en van het boetekleed van de heilige, een uit 1631 daterend deel van de Opera Omnia Sancti Bernardi (het verzameld werk van Bernardus) en een onbekende schildering van 'het ware gelaat van Bernardus'.

Ook zijn er oude afbeeldingen te zien van de Lactatio Bernardi, refererend aan de legende dat de Moeder Gods hem met haar moedermelk zou hebben gesterkt. Daarnaast veel materiële zaken die herinneren aan het eeuwenlange verblijf van de cisterciënzers in Aduard: een monnikskap van klei, kloostermoppen en -letters, zandstenen cherubijnen, vloertegels en zelfs het skelet van een middeleeuwse monnik.

Behalve uit eigen bezit putte men voor deze expositie ook uit de depots van het Catharijneconvent en het Museum voor kerkelijke kunst in Uden. Daarnaast stonden de Achelse kluis en de abdij van Koningshoeven zaken in bruikleen af.

Vonk denkt dat dankzij de expositie het topjaar 2000 -ruim 4000 bezoekers- zal worden overtroffen. Ze hoopt op structurele overheidssteun, maar beseft: ,,dan moet je wel eerst iets laten zien. ,,Dat doen we dan ook'', vindt Elma de Haan zelfbewust.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden