Sint Anneke voor een manneke

GRONINGEN - In de middeleeuwse kerk van het Groningse dorp Zuidbroek - gelegen in het Wold-Oldambt - is onlangs bij restauratiewerkzaamheden een fragment van een middeleeuws beeld aangetroffen.

Werklui die in de 13de-eeuwse kerk bezig waren om de vloer van het schip klaar te maken voor het storten van beton, stuitten in de grond op een zwaar zandstenen blok. Toen het eruit getild werd, bleek het te gaan om het hoofd van een vrouwelijke heilige. Behalve een hoofddoek is het gezicht aan de onderzijde afgegrensd door een doek die nauw onder de kin aansluit. Door die kindoek, die haar weduwenstatus aangeeft, kan ze ge-identificeerd worden als Sinte Anna, moeder van Maria en derhalve oma van Jezus.

De kop, waarop summiere sporen van beschildering, is inmiddels beland in het Biologisch Archeologisch Instituut te Groningen waar ze gerestaureerd zal worden. Ondanks beschadigingen aan neus en voorhoofd is het duidelijk een werk van hoge kwaliteit: de gelaatstrekken van de peinzende Anna zijn zeer zacht en vloeiend. De sterk naturalistische gelaatsuitdrukking en de plooival van de doek wijzen op een late datering, wellicht 16e-eeuws. De Annadevotie beleefde omstreeks 1500 haar hoogtepunt.

Hoewel in Zuidbroek alleen de kop bewaard bleef, kan de oorspronkelijke opzet wel gereconstrueerd worden. Anna's complete gestalte zal deel hebben uitgemaakt van een 'Anna-te-Drieën'-groep. Zo'n groep bestaat uit drie figuren, naast Anna zijn ook Maria en het Christuskind weergegeven. De Annafiguur domineert en heeft de grootste afmetingen.

De vormgeving van de beelden varieert: er zijn staande Anna's die Maria als miniatuurvolwassene met het Christuskind op de arm houden of ze zitten met Maria en Jezus op schoot. Soms zie je ook beelden waarbij Maria met Jezus op schoot zit, op een stoeltje naast haar moeder. De vraag of de Annakop van Zuidbroek ooit deel uitmaakte van een staande of zittende Annafiguur, kan waarschijnlijk nooit worden beantwoord. De half geloken oogleden zijn ook typerend: Anna kijkt naar beneden, omdat ze leest.

Volgens de apocriefe evangeliën was Anna de grootmoeder van Jezus, in de bijbel komt ze niet voor. Haar verering als heilige oma had alles te maken met een cultus rondom het moederschap. Vruchtbaarheid en de rol van de vrouw stonden daarbij voorop. Anna geldt vooral als de patrones van huwelijk en vruchtbaarheid. Veel vrouwen riepen haar aan om een man en later om een kind. 'Naar Sint-Anneken om een manneken', luidde een gezegde.

In de overgang van de Middeleeuwen naar de nieuwe tijd wordt Anna het meest uitbundig vereerd. Aan het hof, in de steden en in kloosters was dat het geval. In 1992 schonk een tentoonstelling in Uden nog uitvoerig aandacht aan de Annacultus. Die zou goed de verhoudingen binnen de laat-middeleeuwse agrarische maatschappij weerspiegelen - met de grootmoeder als wijze raadgeefster in een centrale rol binnen het familieleven.

Heel jammer dat de vondst van de Annakop in eerste instantie onopgemerkt is gebleven voor deskundigen, want inmiddels is de vloer van de kerk volgestort met beton. Daardoor is de hoop om misschien nog meer delen van het beeld te ontdekken, vervlogen. Niettemin wist de teleurgestelde provinciaal archeoloog aan deze gang van zaken nog een positieve draai te geven: als er zich nog fragmenten onder de vloer bevinden, dan zijn ze nu goed beschermd door het beton.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden