Sint Anna, oma van alle eeuwen

Heilige Anna, grote moeder'. Tot 3011 in het Museum voor Religieuze Kunst, Vorstenburg 1, Uden. Geopend: divr. 1017 uur, za/zo. 1317 uur. Catalogus: 29,90.

Familierelaties zijn altijd boeiend, of ze nou van het jaar nul dateren of het jaar nu, altijd houden zij de gemoederen bezig. Uit nieuwsgierigheid en daarnaast ook omdat in het bijzonder de eigen stamboom - een status, een legitimatie, kan opleveren. Hoe hoger de komaf, des te meer status.

Ook het onderwerp van de tentoonstelling in Uden, over de cultus van de Heilige Moeder Anna, is aan diezelfde belangstelling te danken: het gaat over de stamboom en de familie van Jezus. Naast miniaturen, altaarstukken en schilderijen zijn er zo'n 130 beeldhouwwerken te zien die Anna, Maria en het Christuskind als onderwerp hebben, de zogenaamde 'Anna-te-drieen'-beelden. In die familie-hierachie domineert Anna: Anna heeft of Maria met het Christuskind op schoot of Maria zit met Christus op een stoeltje naast Anna. Binnen deze voorstelling komen veel varianten voor, waarbij ook de afmetingen opvallen: soms is Maria niet groter dan een kind.

Volgens de apocriefe evangelien was Anna de grootmoeder van Jezus, in de bijbel komt zij niet voor. De neerlandicus Ton Brandenbarg ondernam een uitgebreide speurtocht naar deze heilige oma, wat in 1990 resulteerde in een dissertatie met de titel 'Heilig familieleven'. Brandenbarg ziet de verering van Sint-Anna in de late middeleeuwen als een moederschapscultus, die moederschap, vruchtbaarheid en de rol van de vrouw belichtte. Ook herkende de agrarische samenleving van die dagen in haar de grootmoeder die een centrale positie inneemt en wijze raadgeefster is. Ook de instelling van het huwelijk had invloed op de moederschapscultus.

Anna kreeg in de kerk een belangrijke rol toebedeeld; door haar drie huwelijken zorgde zij ervoor dat Jezus een uitgebreide familie kreeg. Een groot aantal in de bijbel genoemde namen zouden nietszeggend zijn voor de lezers en - vooral ook - toehoorders van de bijbel. Bovendien werden die familieleden tegelijk op een hoger plan getild, ze waren immers bloedverwanten van Christus.

Wie het verhaal van de Heilige Maagschap, de familie van Christus, niet kent, staat verbaasd van de inhoud: zowat iedereen in het Nieuwe Testament is familie van elkaar. Het is een enorm ingenieus uitgedacht systeem: Anna kreeg bij elk van haar drie echtgenoten een dochter, die alle drie Maria heetten. Uit haar eerste huwelijk met Joachim werd - na twintig jaar onvruchtbaarheid - Maria, de moeder van Jezus geboren. Uit haar tweede huwelijk werd Maria Cleophas geboren en uit haar derde huwelijk Maria Salomas. Zowel Maria Cleophas als Maria Salomas kregen een aantal zonen die later als apostelen van Christus door het leven zouden gaan. Ten slotte had Anna ook nog een zuster Esmeria, die de grootmoeder van Johannes de Doper was.

Sint-Anna geldt vooral als de patrones van huwelijk en vruchtbaarheid. Veel vrouwen riepen haar aan om een man en later om een kind. "Naar Sint Anneken om een manneken" , luidde een gezegde.

De beelden in Uden vormen het bewijs dat de Annadevotie in de Nederlanden een zeer grote bloei heeft gekend. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat Anna in de loop der tijden een verandering onderging die ook te maken had met de visie op haar drie huwelijken. Dat werd steeds meer bekritiseerd; vooral na het Concilie van Trente kwam een omslag. Men wilde niet dat Anna als een wellustige oude vrouw de geschiedenis inging.

De tentoonstelling in Uden is een aardige illustratie van deze mentaliteitsverandering. In de eerste zalen overheersen de huiselijke tafereeltjes van oma, dochter en kleinzoon. Soms wat statisch, soms speelser: het Christuskind dat met zijn handje in een kommetje pap slaat. In de laatste zalen worden de voorstellingen braver: Anna onderricht Maria, terwijl het Christuskind dan verdwenen is.

Twee beelden verdienen bijzondere aandacht: die waar het Christuskind tussen Maria en Anna op een zuiltje staat en een waarbij geen kind, maar een gestorven Christus is weergegeven. Het eerste beeld is afkomstig uit Munster en dateert uit de 15e eeuw. Het is het zuiltje dat het beeld zo bijzonder maakt, dit motief verwijst naar de kerk van de levende God, zuil en fundament van de waarheid. Het andere beeld komt eveneens uit Duitsland, uit Waldniel. De gestorven Christus zit hier bij Maria op schoot en rust met zijn hoofd tegen de schouder van Anna.

Indringend zijn ook de beelden van Joachim en Anna in de zaal op de begane grond. Daar staat trouwens ook een Mechels altaar met Maria in een hofje. Op de voorgrond domineert een houten hekje, de besloten hof is verwijst naar Maria's maagdelijkheid.

Het museum heeft prachtbeelden, ook uit het buitenland, voor deze tentoonstelling weten te werven. Jammer is wel dat informatie ter plekke over de Anna-cultus ontbreekt.

De samenstellers laten het wat dat betreft volledig op de catalogus aankomen. De beelden zelf zijn op stijlkenmerken ingedeeld en bij elkaar geplaatst. Voor kenners is dit interessant, omdat de beelden allerlei mogelijkheden tot vergelijking bieden. Voor hen is het smullen, maar of dat ook voor de leek geldt is de vraag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden