Singapore in de Cariben

Terwijl de wereld vecht tegen een crisis, is in de voormalige bananenrepubliek Panama the sky the limit. Maar niet iedereen profiteert mee.

Op de veertiende verdieping van de Trump Ocean Club staat de muziek op easy. Hippe mensen laven zich tussen echte palmbomen aan cocktails in alle kleuren. Een ouder echtpaar ligt op smetteloze stretchers aan de infinity pool die visueel overgaat in het water van de Grote Oceaan. Het uitzicht is verbluffend. In de duizelingwekkende toren boven hen worden de laatste jacuzzi's geïnstalleerd in de 360 hotelkamers en 600 luxeappartementen - het junior penthouse is voor 1,2 miljoen euro van u. Beneden zit het verkeer vast, maar hier op het pool deck is het leven zorgeloos.

De Trump Ocean Club - met eigen jachthaven, casino en 38 liften - vormt sinds enkele maanden de nieuwste attractie in het hypermoderne businesscentrum van Panama, maar niet de enige. Vele tientallen wolkenkrabbers tot 70 verdiepingen betwisten elkaar de beste plek langs het opgespoten strand. Hun oudere voorgangers staan op de tweede rang. Vroegere topappartementen Ocean View en Bay View kijken nu uit op de betonnen ruggen van 21ste-eeuwse hoogbouw.

"Er is teveel geld in Panama", zegt Alfredo Alemán. Zelf verdiende hij de afgelopen tien jaar miljoenen dollars. Op het kantoor van Grupo Los Pueblos, een van de grootste Panamese bouwondernemingen, heeft hij voor ieder luxe nieuwbouwproject een eigen vergaderruimte. "Ons nieuwste project is Ocean Reef Island", zegt Alemán en loopt voor naar een maquette. Daar liggen vlak voor de kust van Panama-Stad twee opgespoten eilanden met miljonairsvilla's en een jachthaven. "De helft is al verkocht. Dit land is de afgelopen tien jaar ongelooflijk geëxplodeerd. Vroeger heerste hier een Derde Wereldstandaard, maar dat is verleden tijd. Panama gaat niet meer terug naar de donkere tijden van de jaren negentig."

Panama was toen een smoezelige bananenrepubliek uit de tijden van 'sterke man' Manuel Noriega; het land van de schijneconomie waar maffia's hun geld witwasten en waar foute maatschappijen hun schepen registreerden. Het imago bestaat nog altijd, maar in werkelijkheid is het onooglijke landje met nog geen 3,5 miljoen inwoners het Singapore van de Cariben geworden, het 'Miami van het Zuiden', het bruisende zakencentrum van Midden-Amerika en omstreken. De economische groei slaat al tien jaar de Latijns-Amerikaanse records en zal dit jaar uitkomen rond de 8 procent. Zelfs in rampjaar 2008 bleef de economie 'in het land waar alles kan' met 3,1 procent groei overeind .

Het centrum van Panama-Stad staat vol hijskranen. Naast Hotel Riu Plaza aan de drukke Calle 50 werken tientallen bouwvakkers in een diepe krater aan de fundamenten van de volgende kantorenreus. Uit de diepte komt een kakofonie van bouwgeluiden. Een paar kilometer verderop wordt gewerkt aan het ontwerp van de volgende superattractie: de Torre Financiera, een prestigeproject van de regering Ricardo Martinelli. De jonge Nederlandse architect en projectleider Erik den Eerzamen toont een animatiefilm waarop het gebouw al uitpiekt boven de Panamese skyline. 'Met 350 meter wordt dit een icoon voor Panama en een record voor Latijns-Amerika.' De drie hoogste torens van het continent staan nu ook al in Panama.

Het 'Panamese wonder' begon met de overdracht van het Panamakanaal. Eind 1999 gaven de Amerikanen, die de geul begin vorige eeuw lieten uitgraven, het kanaal terug aan de Panamezen. Voor het eerst in de geschiedenis konden ze gaan profiteren van hun unieke geografische ligging: op een kruispunt tussen twee oceanen en twee continenten. Vooral de vertrekkende Amerikanen twijfelden of de Panamezen wel in staat zouden zijn om het kanaal goed te onderhouden. Een decennium later is het de slagader geworden van de Panamese economie. "We doen het zelfs nog beter dan de Amerikanen", zegt de Panamese zakenman Félipe Rodríguez alsof hij het zelf haast niet kan geloven. "De inkomsten die vroeger naar de Amerikanen gingen, blijven nu in Panama. In het eerste jaar verdienden we meer aan het kanaal dan in de honderd jaar ervoor." In 2010 bracht de doorvaart meer dan 600 miljoen euro aan tolgelden op.

Rodríguez, vertegenwoordiger van Goodyear in Panama, was een van de gangmakers achter een campagne voor verbreding van het kanaal. De honderd jaar oude vaargeul is te klein geworden voor moderne vrachtschepen. De helft van alle nieuwe schepen wordt tegenwoordig groter gebouwd dan de aloude panamax (294 bij 32 meter), die nog net door de Panamese sluizen passen. Voor elk schip dat omvaart langs Kaap Hoorn, loopt Panama tienduizenden euro mis. Inmiddels zijn de afgravingen in volle gang. Voor 3,7 miljard euro wordt geïnvesteerd in extra sluizen, graaf- en baggerwerk: "Een schijntje vergeleken bij de verwachte opbrengsten. De doorvoer zal verdubbelen", zegt Rodríguez. In 2014, precies een eeuw na de opening van het huidige kanaal, moet alles klaar zijn.

De werkzaamheden zijn al in volle gang. Baggerschepen uit onder andere Nederland en België maken de geul breder en dieper. Aan beide uiteinden worden nieuwe sluizencomplexen gebouwd. Diepe geulen voor nieuwe trajecten voor het kanaal, parallel aan het huidige, doen denken aan de foto's van honderd jaar geleden, toen duizenden arbeiders de eerste interoceanische verbinding uitgroeven. In het bezoekerscentrum bij de Mirafloressluizen luisteren busladingen toeristen naar de uitleg over de nieuwbouw. Enorme oceaanreuzen drijven hen voorbij, de containers hoog opgetast - imposante verschijningen, maar kleintjes vergeleken met de toekomstige passanten.

Vanaf het moment dat de uitbreidingsplannen op tafel kwamen, stroomde nieuw kapitaal naar Panama. "De boom zie je vooral in het onroerend goed en de financiële sector, maar er worden nu ook havens een metro en nieuwe wegen gebouwd", zegt Raúl Moreira, voorzitter van het College van Economen. Maar hij heeft ook bedenkingen. In september waarschuwde zijn College de regering voor oververhitting van de economie, inflatie door de enorme overheidsuitgaven en de gevolgen van de corruptie. Er zijn bakken met geld binnengekomen en uitgegeven, maar er is amper geïnvesteerd in openbare voorzieningen zoals onderwijs of gezondheidszorg. Tegelijkertijd is de corruptie toegenomen, net als de criminaliteit en de armoede. De economie groeit explosief maar een kwart van de bevolking zit in de misère. "Er bestaan helaas twee Panama's", zegt Moreira. "Panama is een van de meest ongelijke landen ter wereld geworden."

Op het laatste stukje strand is een oude volkswijk overeind gebleven. Boca la Caja, een enclave van traditionele vissers, is nog niet gezwicht voor het kapitaal. Hun krakkemikkige woningen zijn compleet ingebouwd tussen de wolkenkrabbers, pièce de résistance tegen de oprukkende stad. De vissers willen van geen wijken weten. "Ze hebben ieder van ons honderdduizend euro geboden", zegt Manuel Rodríguez, en schraapt de schubben van zijn gevangen vis. "Wat moeten we ermee? Als we dit verkopen, hebben we niets meer. Wij leven van de zee." Overleven is al moeilijk genoeg sinds een snelweg voor de kust hun wijk afsluit van de zee. Na veel strijd zijn er tunneltjes gemaakt. Nu kunnen ze met hun houten sloepen onder het beton door het open water bereiken - langs een dikke rioolbuis, dat wel. Boca la Caja is het afvoerkanaal geworden van de Panamese vooruitgang.

De moderniseringswoede werd het historische centrum van Panama bijna fataal. Op het nippertje ging een plan van tafel dat inpoldering van het schiereiland met monumentale 17de en 18de-eeuwse huizen behelsde om een rondweg mogelijk te maken. "Bestuurders gaan hier voor het grote geld", zegt stedenbouwkundige Manuel Trute. "Heel langzaam komt nu het besef dat gebouwen ook historische waarde kunnen hebben." Mondjesmaat wordt nu wat geld gestoken in de restauratie van de oude stad. Het resultaat is een mengsel van trieste ruïnes, prachtig herstelde herenhuizen en uitgewoonde oudbouw, waar arme, meestal zwarte Panamezen al generaties lang met complete families in wonen. Door de straten slentert een curieuze mix van toeristen en straatarme autochtonen die het bloeiende Panama alleen maar kennen van het uitzicht op de torens aan de andere kant van de baai.

In veel opzichten is Panama zichzelf voorbij gegroeid. Tussen de torens van spiegelglas in, op straatniveau, is het een 'gewoon' Midden-Amerikaans land gebleven, waar voetgangers laveren tussen kapotte bestrating, wildparkeerders en vervallen laagbouw. Wie omhoog kijkt waant zich in Manhattan, maar duikelt onherroepelijk in een van de ontelbare dekselloze putten.

De wegen zitten verstopt met verkeer, drinkwatersystemen en rioleringen zijn rot. Delen van Panama inclusief de hoofdstad zitten soms dagen zonder water. Toen de Amerikaan Donald Trump hoogstpersoonlijk zijn Trump Ocean Club kwam openen, kon hij de ingang nauwelijks bereiken wegens overstromingen. Alles wat er staat, is razendsnel gebouwd, maar de omgeving is er niet op berekend. Dat geldt ook voor de sociale infrastructuur. De ondernemers die opgetogen naar Panama trekken, klagen over het lage opleidingsniveau van hun werknemers. Ze mogen volgens de wet maximaal 10 procent buitenlanders aannemen, maar de Panamezen zelf zijn over het algemeen laag geschoold en spreken zelden Engels.

De maatschappelijke onvrede groeit. Op de universiteit leidt het tot rellen. "Als je de hoogbouw hier ziet, lijkt alles hier prima, maar het geld komt alleen terecht bij de rijken. De economie groeit, maar de prijzen stijgen nog harder", zegt Martin Castillo, rechtenstudent en een van de deelnemers aan een protest voor beter onderwijs. Samen met een stuk of dertig andere studenten met roodzwarte vlaggen verschuilt hij zich op de campus voor de oproerpolitie die rubberkogels en traangasgranaten afvuurt. Met een zakdoek voor het gezicht probeert hij het traangas de baas te worden. "We protesteren tegen de armoede, de groeiende criminaliteit en de corruptie. We hebben een kanaal dat miljoenen opbrengt en ondertussen hebben we geen waardig onderwijs, en geen goede wegen op het platteland", zegt Castillo.

Volgens ondernemer Rodríguez is er haast bij een hervorming van het onderwijs en de gezondheidszorg. "Als de groei niet ten goede komt aan de meerderheid van de bevolking, kan dat op termijn problemen opleveren. En een uitbarsting van sociale ontevredenheid zou elke economische ontwikkeling bederven." Bovendien lijken ook de succesvolle sectoren in Panama tegen hun grenzen aan te lopen. Er zijn al bouwwerkzaamheden stil gelegd omdat investeerders zich terugtrokken. En met de tegenvallende verkoop van de peperdure appartementen, draait zelfs de nieuwe topattractie de Trump Ocean Tower niet helemaal naar verwachting.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden