Sinds buddyhond Niels er is, kan veteraan John weer slapen

Veteraan John de Roode met zijn hond Niels. Beeld Phil Nijhuis

Op veteranendag gaat vandaag de aandacht uit naar een nieuwe therapie voor militairen met een ernstige posttraumatische stressstoornis (PTSS): de buddyhond.

Ze lopen mee vandaag in het defilé van de jaarlijkse nationale veteranendag in Den Haag: oud-militair John de Roode (60) en zijn stoere pikzwarte hond Niels - een kruising tussen een labrador en een golden retriever. Er zullen in de stoet nog zeker zes andere paren van veteraan met buddyhond zijn, weet De Roode. Allemaal militairen met een ernstige posttraumatische stressstoornis (PTSS).

"Zonder Niels was ik er niet meer geweest", zegt De Roode beslist. In zijn Delftse flat spreekt hij zware woorden, schenkt koffie, draait een shaggie, terwijl hond Niels rustig voor de verslaggeefster op de vloer gaat liggen. De Roode vertelt dat hij vóór de komst van Niels last had van ernstige slapeloosheid, nachtmerries, mensenvrees en angsten. "Nog steeds slik ik pillen tegen depressies, die komen en gaan, dat blijft, maar het zijn er zoveel minder dan dat ik er voor de hond had. Echt, ik was er slecht aan toe."

Ellende

Zijn problemen stammen uit zijn legertijd. Als 20-jarige - na zijn mavo-opleiding, de detailhandelvakschool en de dienstplicht in Duitsland vervuld te hebben - tekende hij voor een missie in Libanon, in 1980. "Een spannend avontuur, dacht ik, maar ik had geen idee wat voor ellende me te wachten stond."

Het kamp waar hij met dertig Nederlandse militairen verbleef, werd bijna dagelijks beschoten. "Onze plek was afgezet met prikkeldraad en lag op een berg. Er zaten kogelgaten in een klerenkast, zo lek als een mandje was het. Wij waren geen partij in het conflict. Wij mochten alleen terugschieten als er vier keer op ons geschoten was en duidelijk gericht. Het was een mandaat van likmevestje."

Op dit punt in zijn verhaal, wordt de zwarte hond wakker. Hij kwispelt vriendelijk, likt de handen van de verslaggeefster. De Roode vertaalt het gedrag: "Hij hoort de emotie in mijn stem, de boosheid. Hij laat het mij merken door mijn bezoek af te leiden. Hij zegt nu tegen mij: Hé baas, let op wat er met je gebeurt."

Op rustige toon praat de veteraan verder, Niels gaat weer liggen. Na een half jaar keerde De Roode terug van de missie en wat later verliet hij het leger. Hij werkte lang in de beveiliging en sloeg zich door het leven met 'veel drank en veel verbaal geweld', zegt hij. Toen hij in 1999 in de ziektewet belandde wegens rugklachten, ging het helemaal mis. "Ik ging malen, ik sliep hooguit twee of drie uur en durfde de straat niet meer op. Doodsbang. Als er een blaadje viel, lag ik al in vechthouding op de grond."

Uiteindelijk werd in het militair hospitaal PTSS vastgesteld, een posttraumatische stress-stoornis opgedaan in Libanon. De Roode werd in 2013 voorgoed afgekeurd. Hij belandde thuis op de bank. "Ik liep met zelfmoordgedachten."

Keerpunt

Het keerpunt kwam voor hem vijf jaar geleden. "Ik hoorde over een nieuw proefproject met buddyhonden. Het leek me wel wat."

Hij was de tweede veteraan die een hond meekreeg. Wanneer de nachtmerries waarin hij wild om zich heenslaat, beginnen, maakt Niels hem nu wakker. Gevolg: hij kan eindelijk slapen. "Omdat ik weet dat hij er is, slaap ik ook veel rustiger in. Nu is het nog maar twee keer in de week dat hij me moet wekken. Vroeger was het elke nacht raak, soms een paar keer per nacht."

De hond maakt bovendien dat hij het huis weer durft te verlaten. Buiten voelt hij zich veiliger met Niels aan zijn zijde, en de buitenlucht en de regelmaat doen hem zo goed, dat hij weer meer contacten met andere mensen heeft. De Roode, die nog altijd nooit zonder zijn hond ergens naartoe gaat, reist nu door het land en geeft voorlichting aan andere PTSS'ers die een buddyhond overwegen. "Mijn leven heeft door Niels weer zin gekregen."

Beeld Phil Nijhuis

PTSS-hond ben je pas na jaren training

Leia, een zwarte labrador teef van ruim een jaar oud, arriveerde twee weken geleden in de kennel van de KNGF Geleidehonden in Amstelveen. Hiervoor woonde ze nog in een puppy-gastgezin. Hondentrainer Rijk van Kooij (50) loopt met haar door de trainingsruimte, er klinkt geblaf op de achtergrond, een radio staat aan, maar ze volgt onverstoorbaar, trekt niet aan de lijn. Van Kooij is tevreden: "Het is hier vol met vreemde geuren, maar ze houdt haar aandacht bij mij, zo moet het, prachtig."

Zijn collega Herman Pestman ontvangt dit jaar de 'Witte Anjerprijs'. Die is bedoeld voor mensen die een bijzondere rol spelen in het leven van een veteraan. Hij is eregast op de veteranendag vandaag.

Vijf jaar geleden was Pestman betrokken bij de eerste veteranen met een posttraumatische stresstoornis die een hond kregen als therapie. Inmiddels zijn er meer dan honderd veteranen met een hond, 57 daarvan komen via KNGF Geleidehonden en het team van Pestman en Van Kooij. De overige via stichting Hulphond Nederland.

"Honden kunnen veteranen goed helpen", is de ervaring van majoor-dierenarts Joris Wijnker, zelf militair en werkzaam bij de Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. Maar wetenschappelijk bewijs voor de inzet van hondentherapie bij PTSS is er nog niet en daar doet de Universiteit Utrecht nu onderzoek naar, vertelt hij. Dat is nodig om verzekeraars en behandelaars over de streep te trekken en er een erkende therapie van te maken, zodat deze ook financieel vergoed kan worden.

Hoe bewijs je de werkzaamheid? "In Utrecht willen we een halsband ontwikkelen met een slimme meter, die via allerlei indicatoren zoals beweging, hartslag of bloeddruk bijhoudt hoe de hond zich voelt", vertelt Wijnker. Een vergelijkbare meting bij de mens met een smartwatch kan dan aantonen wat de interactie tussen mens en dier teweegbrengt. "Op deze manier kan de veteraan zelf precies zien wat er gebeurt, de interactie nog verder verbeteren en kan hij zich vrijer met zijn hond gaan bewegen."

Gerichtheid en rust

Ook de training van hond Leia kan zo op den duur preciezer worden, weten ze bij KNGF Geleidehonden in Amstelveen. Wie Leia straks mee naar huis neemt, is overigens nog niet bepaald, vertelt trainer Van Kooij. De kans is groot dat het een veteraan met PTSS zal zijn, schat hij in. Leia lijkt minder geschikt als hulphond voor bijvoorbeeld iemand in een rolstoel, want ze is niet heel happig op apporteren. "En die hulphonden voor gehandicapten moeten voortdurend dingen naar hun baasje brengen, de was uit de machine halen, keukenkastjes openen." Maar haar gerichtheid op de trainer en haar rust maken haar zeer geschikt voor een veteraan.

Een PTSS-hond heeft na een professioneel begeleide basisopleiding van een jaar in een gastgezin nog zo'n drie maanden training nodig, dan gaat hij naar zijn nieuwe baas of bazin, vertelt de trainer. Ze zijn dan ongeveer anderhalf jaar oud. Jaarlijks volgen controlebezoeken om te zien hoe het gaat. KNGF Geleidehonden schat de kosten voor de PTSS-hond op 25.000 euro.

Leia mag binnenkort naar het oefenhuis, een nagebouwde woning speciaal voor hondentraining. Herbeleving via nachtmerries is een algemeen kenmerk voor PTSS-patiënten, vertelt van Kooij. "Er lopen huwelijken op stuk, want de mannen kunnen 's nachts om zich heen gaan slaan. Leia zal leren hoe ze haar nieuwe baas of bazin wakker kan maken voor dit begint."

Hoe hij dat aanpakt? Van Kooij gaat in een bed liggen in het oefenhuis. Net als de hond een beetje indommelt, maakt hij vreemde geluiden. Dat trekt haar aandacht en daarvoor beloont hij haar dan. "Zo gaan we steeds verder. Als ik echt om me heen ga slaan, moet ze bovenop me springen, zodat ik zogenaamd wakker wordt." Heeft ze helemaal door wat er van haar verwacht wordt, dan is Leia er klaar voor en kan ze naar een veteraan.

De middelen zijn beperkt en de wachtlijst voor PTSS-honden is lang, weet onderzoeker Wijnker. Volgens hem zijn er duizenden veteranen die baat zouden hebben bij een buddyhond. Hij hoopt het binnenkort te kunnen bewijzen.

Psychische klachten bij veteranen

Circa 10 procent van de militairen heeft na terugkeer van een missie psychische klachten, blijkt uit cijfers van het ministerie van defensie. Een groot deel van deze klachten gaat binnen de eerste drie maanden na terugkeer vanzelf over.

In ongeveer 5 procent van de gevallen blijkt, na klinische interviews, sprake van een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Het merendeel reageert goed op behandeling.

1-2 procent van de militairen houdt klachten en heeft langdurige begeleiding nodig.

Lees ook: ‘Veteranen zijn gegroeid van gevechten, al liggen ze er ook wakker van’

Veteranen die tijdens uitzendingen hebben geschoten of zijn beschoten, zijn trotser op zichzelf en hun eenheid. Maar ze hebben ook vaker nachtmerries en psychische problemen.

Lees ook: Veteranen in de mantelzorg verdienen steun

Ze zijn er ook in de mantelzorg: veteranen. En net als andere veteranen hebben die steun nodig, meent Erik Ypema, voormalig beleidsadviseur ouderenzorg bij de provincie Utrecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden