SHV is een gesloten familiebedrijf èn een multinational

SHV stond ooit voor Steenkolen Handelsvereeniging. Honderd jaar later gaat er geen mud antraciet meer de deur uit. Wie SHV noemt, denkt vooral aan de Makro-zelfbedieningswarenhuizen in zestien landen. Toch bleef SHV ook de handel in energie trouw, nu voornamelijk vloeibaar gas.

Maar de overige 55 000 mensen in binnen- en vooral buitenland, die werken onder de paraplu van SHV Holdings hebben er maandag niets van gemerkt dat SHV die dag honderd jaar bestond. “Onze meeste werkmaatschappijen identificeren zich met zichzelf”, zegt SHV-woordvoerder C. Hooft Graafland. Werknemers van Primagaz in Frankrijk of van Makro-Thailand zegt de lettercombinatie SHV weinig.

Formeel hebben die letters ook geen betekenis. De oude naam 'Steenkolen Handelsvereeniging', waarvan SHV de afkorting was, is al in 1973 afgeschaft. Handelsvereeniging klinkt natuurlijk vreemd voor een bedrijf dat van het begin af een naamloze vennootschap is geweest. Het zegt iets over het begin. Want op 1 april 1896 ging niet het eerste zakje kolen over de toonbank, noch zette iemand een eerste spa in de grond, nee op die datum werden al bestaande bedrijven samengevoegd. Acht importeurs van kolen uit het Duitse Roergebied bundelden hun belangen. Samen vormden zij een tegenwicht tegen een enkele jaren eerder gevormd kartel van Duitse mijnbedrijven, het Rheinisch-Westfülische Kohlen Syndikat.

De acht importeurs hadden samen het monopolie op de voor Nederland belangrijke Duitse kolen. Niet lang daarna kreeg de SHV ook het alleenrecht op het kolenvervoer op de Rijn. Het is deze machtspositie geweest, die de basis vormde van de kracht van het SHV-concern. Tot ongeveer 1960 ontleende SHV die macht voornamelijk aan kolen. Daarna expandeerde de onderneming zich snel in allerlei richtingen om tenslotte terug te keren naar twee kernactiviteiten: de handel in energie en in consumentengoederen, het laatste vooral via de Makro-zelfbedieningsgroothandels.

Het kolentijdperk is ondenkbaar zonder de briljante Frederik Hendrik Fentener van Vlissingen. Hij was telg van een van de acht families, die de SHV stichtten en zijn voorvaders zaten al sinds het eind van de 18e eeuw in de kolenhandel. Ergens in de 19e eeuw begon een van de familieleden een textielbedrijf in Brabant, een voorloper van het huidige Gamma holding in Helmond. De excentrieke Hein Fentener van Vlissingen, die jarenlang met de Zwitserse autoriteiten overhoop lag omdat zijn villa enkele centimers hoger was dan de bouwvoorschriften toestonden, hoorde tot de Brabantse tak.

F. H. Fentener van Vlissingen- zo blijkt uit 'De Aartsvaders', het boek van Wim Wennekes over stichters van grote bedrijven, was ondernemend, sluw, onbekend bij het grote publiek maar zeer machtig. Via tientallen commissariaten en bestuursfuncties was hij de spil van het Nederlandse bedrijfsleven in de jaren twintig en dertig. Hij was een van de initiatiefnemers van Hoogovens (dat kolen gebruikt bij de staalproductie) en stond aan de wieg van de Aku, een van de bedrijven waaruit Akzo is voortgekomen.

In de kolenhandel zette hij eerst de Nederlandse Staatsmijnen klem door tientallen kleine kolenboeren op te kopen en hen te verbieden zaken te doen met de Staatsmijnen, later vormde hij een kartel met dit Nederlandse mijnbedrijf. In 1928 kocht hij in het diepste geheim concurrent SSM, dat niet op de invoer van Duitse, maar op Engelse kolen dreef. Tot 1972 hield SHV verborgen, dat SSM een dochter was, wat na de Tweede Wereldoorlog zeer goed van pas kwam. SHV importeerde kolen uit het communistische Polen en kon daardoor niet verkopen aan het Amerikaanse leger in Duitsland. De Amerikanen kochten wel van SSM - dat kolen van elders haalde - zonder dat ze ooit door hadden dat daar eigenlijk de SHV achter zat.

De houding van 'F. H.' tegenover Hitler-Duitsland vormt voor historici nog altijd een strijdpunt. Zeker is dat hij nog eind jaren dertig nauwe economische samenwerking bepleitte, deels uit eigen belang (de Duitse kolen) deels ook omdat hij dat oprecht goed vond voor de Nederlandse economie. Volgens SHV had F. H. veel op met Duitsland, maar verachtte hij de Nazi's. In de oorlog hielp hij joden en zijn zoon J. M. (vader van de huidige topman Paul Fentener van Vlissingen) werd in 1944 wegens zijn rol in het verzet door de Duitsers ter dood veroordeeld. Dat vonnis is nooit voltrokken.

In het SHV van de jaren zestig hebben duizenden werknemers, actief in de kolenoverslag in Rotterdam, de levering van bunkerolie aan zeeschepen of anderszins nog wel degelijk het SHV-gevoel, dat later vrijwel verdween. SHV, dat meer aan de weg gaat timmeren, noemt zich in paginagrote advertenties energiereus. Kolen raken als energiebron op de achtergrond, het concern manifesteert zich ook in oliehandel en gaswinning. Over het boekjaar 1969 publiceert het altijd zo gesloten familiebedrijf voor het eerst een jaarverslag, vermoedelijk het werk van bedrijfseconoom dr. B. Pruijt, die tijdens het interregnum tussen twee generaties Van Vlissingen de leiding heeft.

Intussen komt SHV steeds vaker in het nieuws. In 1968 wordt rederij Van Nievelt-Goudriaan overgenomen, twee jaar later het technische installatiebedrijf Geveke-Groenpol. Nog geen maand later volgt De Gruyter, het kruideniersconcern, dat in de concurrentie met Albert Heijn gevaarlijk achterop is geraakt. De Gruyter zal echter een blok aan het been worden voor de SHV-directie. De verliezen stapelen zich op en tenslotte worden alle filialen en het productiebedrijf in Den Bosch ofwel verkocht ofwel gesloten. Uit de De Gruyter-boedel blijft slechts de succesvolle supermarktketen Otto Reichelt in Berlijn overeind; die is recent verkocht.

Waarmee SHV nog niet geheel is verdwenen uit de winkelbedrijven. Nog steeds zijn enkele Maxis-filialen eigendom. En eind jaren tachtig blijkt de belangstelling in winkels als de directie toenadering zoekt tot Ahold. Ineens blijkt SHV twaalf procent van de aandelen Ahold te bezitten. De Zaankanters zien er niets in en SHV verkoopt zijn pakket aan het Duitse Asko, dat Ahold met deze aandelen nog een hoop narigheid zou bezorgen.

SHV komt rond 1980 (met vele anderen) tot de conclusie dat conglomeraten - verzamelingen bedrijven zonder veel onderlinge samenhang - weinig toekomst hebben. Van Nievelt Goudriaan, de overslagbedrijven, de technische handel en installatie, het moet er allemaal uit. Ook de Xenos-winkels werden verkocht. Enkele van die verzelfstandigde bedrijven zullen het goed doen. Geveke (technische handel) en GTI (installatie) zijn al weer jaren respectabele beursfondsen.

Voor SHV blijft uitsluitend handel over en nog een klein beetje gaswinning. Energie betekent voornamelijk vloeibaar gas. In Primagaz (vooral Frankrijk, Italië en Turkije), Calor (Groot-Brittannië en Ierland) en Pam Gas (Oost-Europa) heeft SHV meerderheidsbelangen. Van kolen heeft SHV in 1991 afscheid genomen.

Driekwart van de concernomzet van 25 miljard gulden zit in de andere poot: de Makro's en een paar kleinere activiteiten. Makro's zijn in principe bestemd voor winkeliers, de horeca en instellingen die grote hoeveelheden inkopen. Maar particulieren, die van relaties een pasje lenen, worden niet geweerd - tot verdriet van de detailhandel.

De Makro's zijn niet één grote successtory, een poging in de VS voet aan de grond te krijgen mislukt. Het weerhoudt SHV er echter niet van wereldwijd uit te breiden, er zijn ongeveer 140 Makro's in zestien landen, van Portugal tot Polen en Indonesië en daar blijft het niet bij. Sinds kort heeft het concern ook weer een deelneming in de Zuid-Afrikaanse Makro's waaruit het zich in 1987 na de Makro-branden in Nederland had teruggetrokken.

SHV is dus een multinational. Maar tegelijk nog steeds een vrij gesloten familiebedrijf dat geen enkel plan heeft om met de aandelen - voor zestig procent eigendom van de familie Fentener van Vlissingen - naar de beurs te gaan. Want zonder aandeelhouders die snel winst willen maken, valt het maken van een beleid op lange termijn makkelijker, vindt topman Paul van Vlissingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden