Shell en Nigeria hebben mijn man gedood, zegt Nigeriaanse weduwe tegen de rechter

Weduwen Esther Kiobel (links) en Victoria Bera, komen aan bij de rechtbank. Tussen hen in advocaat Channa Samkalden. Beeld ANP

Hoe nauw betrokken was Shell bij de mensenrechtenschendingen in Nigeria in 1995? Vandaag was de rechtszaak van vier Nigeriaanse weduwes tegen de oliemaatschappij.

“Nigeria en Shell hebben mijn echtgenoot gedood”, zegt Esther Kiobel in de rechtbank van Den Haag. Op haar witte trui heeft ze een kleurenfoto geprikt van haar man Barinem. De hoge Nigeriaanse ambtenaar werd in 1995 met acht andere mannen opgehangen na veroordeling door een speciaal tribunaal in Nigeria. Zij protesteerden tegen de vervuilende oliewinning door Shell in het land van het Ogoni-volk, een etnische minderheid in het zuiden van Nigeria.

Het land was in die tijd een militaire dictatuur, die het protest van de Ogoni’s probeerde te breken. Vier weduwes verwijten Shell te hebben samengewerkt met het regime en medeplichtig te zijn aan de dood van hun mannen. Ze eisen onder meer excuses van Shell. Twee van de vier weduwes kregen geen visum om nu voor de rechtszaak naar Nederland te komen.

Esther Kiobel draagt in de rechtbank een foto van haar geëxecuteerde echtgenoot Barinem op haar borst. Beeld ANP

De rol van Shell is cruciaal, zegt advocaat Channa Samkalden namens de vrouwen. De vervuiling van gronden en visgebieden begon toen Shell olie ging winnen in Ogoni-land. Een partij kan aansprakelijk zijn voor mensenrechtenschendingen zonder zelf alle handelingen te verrichten, betoogt ze.

‘Nederlandse rechter niet bevoegd’

Shell-advocaat Wemmeke Wisman verwerpt de suggestie dat je verantwoordelijk kunt zijn voor daden waarvan je geen weet hebt. Verder noemt ze de tragische moord op de mannen een Nigeriaanse kwestie. De weduwes kunnen zich beter bij de Nigeriaanse rechter melden, zegt ze. De Nederlandse rechter is volgens Shell niet bevoegd.

De advocaten van de weduwes willen juist aantonen dat het niet om een verre dochteronderneming in een ver land ging. De moedermaatschappij van Shell was nauw betrokken bij de Ogoni-crisis. De economische belangen waren immers groot. Bij een Shell-vergadering in Londen werd in die tijd ‘urgente aandacht’ gevraagd voor het risico dat de Ogoni-protesten vormden voor de olieproductie. Ook waren er ontmoetingen tussen Shell en Nigeriaanse topfunctionarissen. Shell werkte samen met de geheime dienst van Nigeria.

Naarmate de onrust groter werd, werden de contacten intensiever. Volgens de weduwen ondersteunde Shell de politie en de legertroepen. De oliemaatschappij drong er bij het regime op aan om daadkrachtig op te treden. Uiteindelijk keek het bedrijf toe ‘hoe de echtgenoten van de weduwes op onterechte gronden werden opgepakt, berecht en geëxecuteerd’, zegt een van hun advocaten.

Etentje met rechters

De betrokkenheid van Shell zou ook blijken uit de aanwezigheid van een Shell-advocaat bij het proces tegen de negen Ogoni-mannen. Die zat op de eerste rij bij het tribunaal en zou nauw contact hebben gehad met de aanklager en met de rechters. Shell erkent dat een eigen advocaat de zaak tegen de Ogoni’s observeerde. Leden van het tribunaal zouden zelfs een etentje van Shell hebben gekregen, gevolgd door een avondje in een club. Daarvoor is geen bewijs, zegt Shell.

Shell noemt de vorderingen van de weduwes ongegrond. De aanklacht gaat voorbij aan de complexe situatie in Nigeria in de jaren negentig, zegt advocaat Wisman. “Nigeria is niet Nederland.” Verder heeft Shell zich altijd uitgesproken tegen geweld. Uit principe bemoeit Shell zich niet met politiek, zegt ze. Ook noemt ze de zaak verjaard. Er zijn nog maar weinig werknemers uit die tijd, dus het is lastig om na te gaan wie wat wist en deed. Maar volgens de weduwen heeft Shell nog notulen van vergaderingen uit die tijd die licht op de zaak kunnen werpen.

Weg uit Nigeria?

Het is de vraag wat de Shell in Nigeria had kunnen doen om de mannen te redden, zegt Wisman. De toenmalige president Abacha streng toespreken? Werknemers de straat op sturen? Dreigen om Shell terug te trekken uit Nigeria? Het effect van die laatste stap was niet te overzien geweest, volgens Shell.

Op verzoek van de rechtbank beantwoordt ook de advocaat van de weduwen de vraag wat Shell had kunnen doen. Shell had de mensenrechtenschendingen nadrukkelijk bij het regime aan de orde moeten stellen, zegt Samkalden. “Door te zeggen: Wij willen dat u het netjes doet.”  Het vonnis komt op 8 mei.

Lees ook:

Weduwen stellen Shell aansprakelijk voor ophanging van hun mannen

Ogoni-weduwen procederen dinsdag in Den Haag tegen Shell wegens de ophanging van hun mannen in Nigeria 23 jaar geleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden