Shakespeare zelf is vooral één groot vraagteken

Duizenden boeken zijn volgeschreven over William Shakespeare. Maar wat weten we van de man achter de meesterwerken?

STRATFORD-UPON-AVON - Vijftig jaar geleden kwam de hele wereld naar het Engelse Stratford-upon-Avon. Trompetgeschal klonk in de straten, hoogwaardigheidsbekleders hielden plechtige toespraken. Een lange stoet van landendelegaties - van het toenmalige Ceylon tot Canada, van Argentinië tot Pakistan - liep door het stadje. Allemaal waren ze gekomen om 's werelds beroemdste dichter en toneelschrijver te eren op zijn vierhonderdste geboortedag.

Een halve eeuw later en William Shakespeare is onverminderd populair. Stratford-upon-Avon, dat zich opmaakt voor een nieuwe reeks Shakespeareherdenkingen, is een waar bedevaartsoord waar nog elke dag busladingen vol met toneelliefhebbers uit de hele wereld arriveren. Allemaal willen ze in de voetsporen treden van de dichter die zijn jonge jaren doorbracht aan de rivier de Avon. Het geboortehuis van Shakespeare staat er nog steeds, net zoals de school waar de jonge William leerde lezen en schrijven.

Een Shakespeare-bedevaart eindigt doorgaans in de Holy Trinity Church, waar de dichter gedoopt en begraven werd. Wie er binnenwandelt, kan het pronkstuk van de kerk niet ontgaan. Een borstbeeld van een kalende man, schrijfveer in de rechterhand, een papier in de linker. Het beeld staat pal tegenover zijn graf in de kerk. Maar zag Shakespeare er ook zo uit? Al is zijn werk te lezen in alle levende talen en kunnen hele schoolklassen moeiteloos zijn klassieke sonnetregels opdreunen ('Rough winds do shake the darling buds of May'), toch is er verbluffend weinig bekend over de man zelf.

Zo is het iconische gezicht dat tegenwoordig op elke theemok en muismat in de Shakespeare-cadeauwinkel staat, enkel gebaseerd op giswerk. Van Shakespeare zijn slechts drie originele afbeeldingen overgebleven. De buste in de Holy Trinity Church, gemaakt vlak na zijn dood in 1616, is er één van. Niemand weet meer hoe het origineel eruit heeft gezien, omdat het door de eeuwen heen meerdere keren is overgeschilderd. Het tweede portret is een kopergravure die op de omslagpagina staat van de beroemde First Folio, de eerste gepubliceerde collectie toneelstukken van Shakespeare (zie kader), maar ook dit portret is op zijn best matig. Wat overblijft, is het beroemde Chandos-portret dat in de National Portrait Gallery in Londen hangt. Al is dit schilderij van hoogstaande kwaliteit, niemand weet wie het schilderij heeft gemaakt en wanneer. Hoewel wordt aangenomen dat het Shakespeare is, is er geen enkel bewijs voor. Kortom, niemand kan met zekerheid zeggen hoe hij eruitzag.

Pure speculatie

De weinige harde feiten over Shakespeare zijn terug te leiden tot een honderdtal officiële documenten, zoals doopregisters, een huwelijksovereenkomst, belastingaanslagen, eigendomspapieren, een testament en rechtbankverslagen. Maar je kunt er niet uit aflezen wat zijn literaire inspiratie was. Wat was de relatie met zijn vrouw en kinderen? Was Shakespeare een stiekeme katholiek in het protestantse Engeland, zoals vaak beweerd is? Een niet onbelangrijke vraag in een tijd van grote religieuze onrust. Een deel van zijn toneelstukken speelt zich af in Italië, maar is hij er ook geweest? Er zijn duizenden boeken over volgeschreven, maar het overgrote deel is pure speculatie.

Wat wel tastbaar is, wordt gekoesterd in Stratford-upon-Avon. Jennie Dobson van het Shakespeare Centre geeft een rondleiding door het geboortehuis van de dichter, dat de tand des tijds wonderwel heeft doorstaan en nu is omgebouwd tot een museum. Voor haar bestaat er geen twijfel over dat Shakespeare de grootste is. "Zijn toneelstukken gaan over mensen en hun relaties. Dat maakt zijn werk tijdloos." Maar ze geeft ook toe: "Over alles rond Shakespeare als persoon bestaat grote onzekerheid, we moeten het met puzzelstukjes doen. We weten dat hij uit een welvarende familie kwam, maar het was geen adellijke familie. De rijkdom van zijn vader stelde hem wel in staat zijn zoon William naar school te sturen."

Die school was de pas opgerichte King's New School, waar de jonge Shakespeare Latijn leerde. Zijn vader John, een leerlooier en handschoenenmaker, was een man van aanzien in Stratford-upon-Avon, waar hij verschillende bestuursfuncties bekleedde. In 1582 zou de jonge William trouwen met Anna Hathaway. Dobson: "Dat moet een gespannen periode zijn geweest voor Shakespeare, want we weten vrijwel zeker dat Hathaway al zwanger was toen ze haar jawoord gaf. Shakespeare moest wel met haar trouwen om een schandaal te voorkomen. Zes maanden na het huwelijk werd hun eerste kind geboren."

Het laatste papieren spoor dat de jonge Shakespeare in Stratford achterliet is de doopregistratie van zijn twee jongste kinderen in 1585. De periode tussen 1585 en 1592 staat bekend als de 'verloren jaren' van Shakespeare. Niemand weet wat hij in die periode heeft gedaan. Het is een grote frustratie voor academici, omdat Shakespeare in die jaren de cruciale overstap maakte van de obscuriteit van Stratford naar de roem als toneelschrijver in Londen. Dobson: "Shakespeare klom razendsnel op in de maatschappij, wat opmerkelijk was voor die tijd. Enkele jaren na zijn vertrek uit het provinciaalse Stratford speelde hij al aan het hof van koningin Elizabeth I."

Zwaan van Stratford

Als de naam William Shakespeare in 1592 weer in de documenten opduikt, is al duidelijk dat hij in Londen een behoorlijke reputatie heeft opgebouwd als toneelschrijver en acteur. De troonbestijging van Jacobus I in 1603 betekende een verdere verhoging van Shakespeares status. De nieuwe koning, een groot toneelliefhebber, werd beschermheer van Shakespeares toneelgroep, die zich al snel liet omdopen tot de King's Men. Wat volgde waren vruchtbare jaren voor Shakespeare, zowel financieel als artistiek. De 'Zwaan van Stratford', zoals hij ook werd genoemd, produceerde zijn beroemdste werken, zoals MacBeth, King Lear en Othello.

Tegen het einde van zijn leven besluit Shakespeare weer terug te verhuizen naar Stratford, waar hij een viertal huizen en grote stukken landbouwgrond bezit. In 1616 overlijdt hij als een welvarend man. In zijn testament maakt hij zijn enige directe verwijzing naar de vrouw met wie hij zijn hele leven getrouwd is. "Ik geef aan mijn vrouw mijn op een na beste bed met al het beddengoed." Die zin is voer geweest voor eindeloze discussies onder Shakespeare-experts. Wat zat er achter deze merkwaardige zin in zijn testament? Waarom kreeg ze niet het beste bed? Wilde Shakespeare zijn vrouw vernederen?

Maar zoals met bijna alles met Shakespeare blijft ook dat een mysterie.

Het is wonderbaarlijk dat we zoveel toneelstukken van William Shakespeare kennen. Tussen Shakespeares geboortejaar 1564 en het jaar 1642 zijn in Londen ongeveer 3000 toneelstukken geproduceerd, maar van 80 procent is alleen de titel bekend. In totaal zijn slechts 230 werken overgebleven, waarvan 38 van Shakespeare zelf. Dat laatste is te danken aan zijn vrienden en collega-acteurs Henry Condell en John Heminges. In 1623, zeven jaar na de dood van Shakespeare, publiceerden ze de beroemde 'First Folio', een verzameling van alle toneelstukken van de meester.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden