Opinie

Shakespeare verknipt en met Beatlesliederen bijeen geplakt.

Waarom er vijf opgezetteganzen op het toneel staan? En vijf microfoons? En welgeteld vijf sierheesters? Regisseur Lucas Vandervost laconiek: ,,Vanwege het klassieke ,hè, het vijfbedrijvige.”

Maar dat de nieuwe productie van het Vlaamse toneelgezelschap De Tijd uit vijf bedrijven bestaat zal iedereen geheid ontgaan. Met ’Elk wat wils – Iets van Shakespeare’ halen Vandervost en zijn acteurs zoveel overhoop dat je al blij mag zijn wanneer je (delen van) het verhaal kunt volgen.

Zelf vatten ze hun voorstelling aldus samen: ,,De Tijd haalt Shakespeare’s integrale oeuvre door de papierversnipperaar, om het vervolgens volstrekt willekeurig te verzamelen. Toneeltekst van de Engelse bard uit de hengsels van de plot gelicht, uit het harnas van de personages getild. Kortom: De Ontwrichte Shakespeare. Dat brengt De Tijd. Daar zit u vast op te wachten.”

Lucas Vandervost moet er zelf ook wat om grinniken. Toen hij een jaar geleden met de voorbereiding van ’Elk wat wils’ begon wist hij nog van niks, behalve dan: ’We gaan Shakespeare doen’. Samen met de acteurs ging hij niet zozeer op zoek naar ’een verhaal’, maar naar ’ons verhaal’. Het Antwerpse gezelschap maakt (vergelijkbaar met het Nederlandse theatercollectief ’t Barre Land) ’verteltheater’, waarin taal steevast de hoofdrol speelt.

Op de sonnetten na lazen ze alles van Shakespeare, ook de onbekende epische gedichten ’Lucretia’ en ’Venus en Adonis’.

Iedereen kreeg de opdracht de mooiste passages te onderstrepen en de gevleugelde Shakespearezinnen te omzeilen. Dat leverde pakken en pakken onderstreepte zinnen op, die de regisseur met dramaturge Claire Swyzen moest zien te rangschikken. Hoewel: rangschikken? Eerder verknipt herschikken.

Waarom ze niet rechtstreeks een Shakespearestuk spelen, desnoods ’Lucretia’ of ’Venus en Adonis’? Omdat ze hun eigen collegavoorstelling met Shakespearemateriaal willen maken.

Net zoals bij Shakespeare zelf, gaat het in ’Elk wat wils’ om oorlog en om liefde. Er zijn wel personages in het stuk – er lopen zo’n acht koningen in rond – maar het is niet nodig dat de toeschouwer die gaat leren kennen. Integendeel: het gezelschap is juist op zoek naar een ontheemding, zowel in taal als in spel. Het doet er niet toe wie iets uit welk toneelstuk zegt.

,,Zullen gij en ik, saam aan een beek gaan zitten, om ’t spiegelbeeld te zien van onze wangen, en staren wij dan zo lang in de beek, totdat zijn helderheid niet zoet meer smaakt, laat ons, die een tong hebben, een plan voor verdere ellende smeden, opdat we een wonder zijn voor later tijd.”

Die verlangde ontheemding weerklinkt wisselend in het Engels en in het Nederlands van Burgersdijk. Volgens dramaturge Swyzen nog steeds ’de meest dwangmatige vertaling, die past als een harnas’.

Het liefst zou de regisseur zien dat de toeschouwer dusdanig ontheemd raakt dat hij niet meer Shakespeare denkt te horen, maar plompverloren taalverzinsels van De Tijd vermoedt. Vandervost zoekt naar een voorbeeld: ,,’Ik heb een uur de tijd en ik ga de monumenten van de stad bekijken.’ Dat lijkt een kwinkslag van ons, maar het is echt Shakespeare. Ik weet niet meer waaruit – ik geloof uit een van de ’Henry’s’. We zijn het spoor zelf ook regelmatig bijster. Maar alles wat we zeggen is Shakespeare.”

Toch mag ’Elk wat wils’ geen kakofonie worden. De regisseur wil geen toren van Babel, maar wel een ’ongrijpbaar en toch strak geordend stuk vol onderhuidse associaties’.

Teksten van The Beatles (’naast Shakespeare de meest geciteerde Britten’) wedijveren daarbij met Shakespearecitaten. Want welbeschouwd ziet De Tijdtroupe amper verschil tussen ’To be or not to be’ en ’There will be an answer, let it be’.

Sterker nog: Vandervost ziet de vitaliteit, enorme levenslust en de lichtvoetige melancholie van The Beatles bij Shakespeare terug. Teksten als ’All the lonely people’, ’Because the world is round’ en ’Here comes the sun king’ passen toch zo in Shakespeare’s oeuvre? Een willekeurig fragment uit ’All You Need Is Love’ beziet hij loepzuiver Shakepeareaans: ,,Nothing you can know that isn’t known / Nothing you can see that isn’t shown / Nowhere you can be that isn’t where you’re meant to be / It’s easy.”

In een soortgelijke handomdraai weerklinkt Shakespeare zelf dan voordat de acteurs een Beatlesliedje aanheffen: ,,Zingt u – ja of nee?” ,,Ik ben nogal hees – het zal u ongetwijfeld niet bevallen.” ,,Ik vraag u niet om te bevallen, ik vraag u om te zingen.”

Vandervost: ,,En passant ontdekten we hoe aartsmoeilijk het is om The Beatles te zingen, in plaats van ná te zingen. Je verwacht niet dat dat zó moeilijk is. Niet voor niets hebben we een zangcoach gehuurd.

Teneinde die verlangde ontheemding naderbij te krijgen, verdwenen de eigennamen van Shakespeare. Geen Jan van Gent dus, Yorrick, Cordelia, Doortje Scheurlaken noch de overtollige Macbethheks Hekate.

Dramaturge Claire Swyzen is verheugd dat haar gezelschap de verleiding om een klassiek opgebouwd verhaal te vertellen, wist te weerstaan. ,,Ik ben ook blij dat ik uit al die sprokkels tekst de bron niet meer weet. Zie het als een menukaart bij de Chinees: daar bestel je het gerecht op het menunummer. Probeer je over te geven aan je impressies.”

De regisseur beschouwt ’Elk wat wils’ als een omgedraaide verrekijker waarin naadloos het Beatleslied ’Omdat’ past: ,,Because the world is round, it turns me on, because the wind is high, it blows my mind, aaah.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden