Shakespeare tussen de notenbalken

Zo'n driehonderd opera's, talloze schilderijen en een flinke verzameling films: Engelands beroemdste auteur prikkelde de geest van kunstenaars, van componisten tot regisseurs.

In de meesterlijke Mendelssohn-ouverture tot 'A Midsummer Night's Dream' hoor je de ezel onvervalst balken. Het is een mooie verwijzing naar Bottom die er in Shakespeare's toneelstuk als ezel bijloopt, een verliefde Titania achter hem aan. Mendelssohn schreef de concert-ouverture in 1826 in een opwelling, net nadat hij het toneelstuk had gelezen. Hij was zeventien jaar.

Shakespeare's teksten die het creatieve brein van een componist prikkelen. De jonge Felix Mendelssohn was echt niet de enige die die enthousiaste aandrang kreeg. In de muziekliteratuur zijn ontelbare composities te vinden die geïnspireerd werden door de toneelstukken van Shakespeare. In puur muzikale werken zoals de ouverture van Mendelssohn, maar ook in theatrale zoals opera's, balletten en musicals. In die laatste categorie zijn er twee zeer geslaagde voorbeelden: Leonard Bernsteins 'West Side Story' (gebaseerd op 'Romeo and Juliet') en Cole Porters 'Kiss me Kate' (gebaseerd op 'The taming of the shrew').

Shakespeare-opera's, daar zijn er veel van. Zo'n kleine driehonderd. Verrassend is wel hoe weinig er daarvan repertoire hebben gehouden. Zeker als je weet dat Shakespeare voor operacomponisten de meest populaire bron van inspiratie was, geliefder dan Goldoni, Schiller, Goethe, Racine of Hugo. De enige opera's die nog met enige regelmaat gespeeld worden zijn Benjamin Brittens 'A Midsummer Night's Dream', Otto Nicolai's 'Die lustigen Weiber von Windsor', Ambroise Thomas' 'Hamlet', Gounods 'Roméo et Juliette', Hector Berlioz' 'Béatrice et Bénedict' (gebaseerd op 'Much Ado about Nothing') en het drietal van Giuseppe Verdi: 'Macbeth', 'Otello' en 'Falstaff'. In 1999 kwam daar 'Wintermärchen' van Philippe Boesmans bij en in 2004 'The Tempest' van Thomas Adès, moderne werken die al opvallend veel opvoeringen, ook in Amsterdam, hebben gehad.

Verdi hield zich zijn hele leven met Shakespeare bezig. In zijn huis in Sant'Agata staat in de boekenkast in zijn slaapkamer nog steeds het complete in het Italiaanse vertaalde toneeloeuvre, dat de sporen draagt van veelvuldig gebruik. Zijn drie Shakespeare-opera's zijn meesterwerken. Een rijke oogst dus. En toch is er één groot gemis: de opera die Verdi zo graag van 'King Lear' wilde maken, kwam er niet. Jarenlang hield hij er zich mee bezig, maar uiteindelijk vond hij het te lastig om het drama over vader en dochter (een van zijn lievelingsthema's) op muziek te zetten. Het libretto lag er. Verdi had zijn tekstschrijver nog aangeraden te letten op 'bondigheid, helderheid en waarheid'. Die woorden herhaalde hij later tegen Boito toen die aan de bewerking van 'Othello' begon.

De samenwerking tussen Boito en Verdi heeft twee van de allerbeste Shakespeare-opera's ooit opgeleverd. Bondig, helder en waarachtig schrijven, dat kon Boito wel. De belangrijkste monoloog in zijn 'Otello' is overigens niet gebaseerd op Shakespeare. Hij schreef een nieuwe tekst voor Jago waarin die filosofeert over zijn eigen slechtheid: 'Credo in un Dio crudel' (Ik geloof in een wrede God). Met zinnen als 'Ik ben slecht, omdat ik mens ben', zou de scène zo maar authentiek hebben kunnen zijn - Arrigo Boito kende zijn Shakespeare.

Boito's (en Verdi's) grootste tour de force is uiteindelijk 'Falstaff', de humane zwanenzang van de componist. Sir John Falstaff komt in twee toneelstukken voor ('The Merry Wives of Windsor' en 'Henry IV') en Boito destilleerde daar een magnifiek libretto uit, al even magnifiek door Verdi op muziek gezet. Je kunt om Falstaff lachen, en mét hem. 'I am not only witty in myself, but the cause that wit is in other men', zegt hij in 'Henry IV, part 2'. Door Boito fantastisch vertaald als 'L'arguzia mia crea l'arguzia degli altri'. Verdi schreef er onvergetelijke muziek bij. De Nationale Opera en het Holland Festival voeren in juni Verdi's 'Falstaff' op in een regie van Robert Carsen en met Daniele Gatti aan het hoofd van het Koninklijk Concertgebouworkest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden