Review

Shakespeare in een kelderbox in de Bijlmer

Alsof het een perfect getimede reactie is op het scholenonderzoek van Trouw, zo actueel is 'Stiefland', de nieuwe jeugdroman van Karlijn Stoffels (50). De auteur drukt de lezer met zijn neus midden in de problematiek van allochtone scholieren, al of niet illegaal. Een problematiek die zo overheersend kan zijn, dat het een wonder mag heten dat er nog zoveel allochtone jongeren door de middelbare school heen komen. Wie 'Stiefland' leest krijgt groot respect voor zulke jongeren, hun leraren en school, ook als zo'n school van onderzoeker Jaap Dronkers een onvoldoende krijgt.

Voor haar debuut 'Mosje en Reizele', over twee tieners die elkaar aan het begin van de Tweede Wereldoorlog in het joodse weeshuis van de befaamde Dr. Janusz Korczak in Warschau leren kennen en liefhebben, ontving Karlijn Stoffels de eerste Gouden Zoen, zeg maar de Gouden Griffel voor de beste jeugdroman voor twaalfplussers uit 1996.

Het is een adembenemend boek: ontroerend, geladen, spannend, vol galgenhumor, joodse moppen en flitsende dialogen. Karlijn Stoffels deed gedetailleerd historisch onderzoek in Polen, en joodse gebruiken, feesten, uitdrukkingen en gevoelens worden exact beschreven. Een oudere joodse lezer herkende diverse personages die werkelijk bestaan hebben.

Veel trekken van 'Mosje en Reizele' komen terug in 'Stiefland': de nauw verholen woede van de schrijfster over maatschappelijk onrecht, het op gedegen onderzoek gebaseerd realisme, de vaak wrange humor, het spelen met echt en vermeend racisme, het pats-pats ad rem reageren op elkaar, en een aarzelend groeiende liefde tussen twee pubers in een hachelijke situatie.

Hoofdpersoon en ik-figuur is Rasjid, afgekort Sjid (of Shit door pestkoppen), die een Marokkaanse vader heeft en een (overleden) Bretonse moeder. Hij voelt zich geïntegreerd in de Nederlandse samenleving, spreekt accentloos ABN, maar wordt vaak benaderd als 'Arabier'. Zijn beste vriend is zijn Ghanese klasgenoot Osei. De schrijfster heeft hen gesitueerd in de vwo-bovenbouw van een Amsterdamse middelbare school (om precies te zijn: ze had de Esprit Scholengemeenschap voor ogen: volgens het Trouw-onderzoek 35 % allochtonen en schoolcijfers vwo 7, havo 6 en mavo 4). Wat meteen opvalt is de niet-stereotiepe tekening van de allochtone leerlingen. Sjids vader geeft les aan studenten, hijzelf heeft al heel wat wereldliteratuur achter de kiezen (waaronder de bijbel en de koran), Osei is Shakespeare-fan, hun Turkse klasgenootje Aysel draagt een spijkerbroek en speelt Schotse liedjes op een dwarsfluit. Als Sjid met een op de Albert Cuypmarkt neergeslagen illegale Afrikaan meegaat naar het ziekenhuis, blijkt deze man verschillende Europese talen te spreken.

In het boek lopen verschillende verhaallijnen door elkaar: het geheim van deze taalvaardige, angstige illegaal, het verdwijnen van Oseis vader (die een verblijfsvergunning had en als ober werkte), en de toenadering tussen Sjid en Aysel.

Als de klas op zoek gaat naar Oseis vader krijgt de lezer een kleurrijk beeld van het Amsterdamse circuit voor illegalen en asielzoekers, van opvangcentra en kerken tot overwerkte pro-Deo-advocaten. Verschillende instanties zijn herkenbaar, zoals het 'Christelijke Ziekenhuis' dat geen onverzekerde illegalen helpt, de 'Witte Dokter' en het smoezelige 'derdewereldziekenhuis' die dat wel doen, en de 'grensgevangenis'. Je ziet de Bijlmer voor je, waar Osei met zijn broertje in een kille, donkere kelderbox woont - 'The Collected Works of William Shakespeare' stukgelezen op een plank - omdat er na de verdwijning van Oseis vader geen geld meer is voor woninghuur. Je ziet het leger dakloze junks en psychopaten met hun gejatte winkelkarretjes dat 's avonds wakker wordt en dan de Bijlmerflats (erg) onveilig maakt. Je ziet de vreemdelingenpolitie die klasgenoten oppakt en het land uitzet. En hoewel dit beschreven is in onvervalst middelbare-scholierenjargon vol humor, overdrijving en cynisme, weet je dat het uit het leven gegrepen is.

'Stiefland' is een belangrijk boek. Het steekt laag scorende scholen met een hoog percentage allochtone leerlingen een hart onder de riem. Een zestienjarige Marokkaanse vwo-er vond het 'het eerste boek waarin ik mezelf herken'. En het is evenals bijvoorbeeld 'De weg naar het Noorden' van Naima El Bezaz (1995) een eye-opener voor leerlingen van 'witte scholen'.

Toch, als roman boeide het me, op het slot na, minder dan 'Mosje en Reizele'. Waarschijnlijk omdat 'Mosje en Reizele' geschreven is vanuit een halve eeuw afstand, en 'Stiefland' met een vergrootglas pal bovenop de realiteit van nu zit. Daardoor is het wel een uitstekende basis voor een actuele, documentaire speelfilm. Karlijn Stoffels 'Witte Dokter' is bijvoorbeeld als 'De Witte Jas' in de Staatsliedenbuurt gevestigd en ook andere locaties - en zelfs personages - zijn voor Amsterdammers herkenbaar. Maar als roman zit het me te dicht op de hielen, en ervaar ik de humor, die hier voor de relativering moet zorgen, soms als geforceerd.

Aan het slot wint het drama het echter van de documentaire. Oseis vader is dan met veel moeite teruggevonden - sorry, foutje van de vreemdelingenpolitie - maar een andere onschuldige wordt opgepakt en uitgewezen. Sjid is zich aan het opmaken voor zijn eerste avondje uit met Aysel, maar ze komt niet opdagen. Wat hij dan voelt en doormaakt is beschreven met de literaire kracht van 'Mosje en Reizele'. Zoals zijn woede over het feestje van een witte klasgenoot: “Ik ben al bijna mijn hele leven hier en nog voel ik me op hun feesten als een koelie tussen de kolonisten.” Zijn tocht per metro naar Osei, waar hij in de lift in elkaar gebeukt wordt door twee grijnzende blanke jongens en opgelapt door zijn vriend. En de redeloze woede jegens zijn vader die Nederlandse namen verkeerd uitspreekt. Dan krijgt Sjids karakter de nuancering en diepte waar de lezer, dwars door alle boeiende informatie heen, het hele boek naar op zoek was. Net op tijd wordt de woelige maatschappelijke actualiteit gekanaliseerd en tot roman gebeiteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden