Review

Sexson zoekt het heilige in huiselijkheid

In de tiende Canto van Dante's 'Divina Commedia' ontdekt de reiziger in de Hel dat er iets aan het waarnemingsvermogen van de schimmen schort: ze hebben geen vat op alles wat zich in het hier en nu bevindt. “Ze zijn verdoemd tot het verleden en de toekomst”, schrijft Lynda Sexson in Gewoon heilig: de sacraliteit van het alledaagse. Ook Dante zag volgens haar het verlies van contact met de alledaagse werkelijkheid al als een vorm van verdoemenis.

We kunnen ons afvragen hoeveel wij, met al onze plannen en projecten, onze musea en monumenten, wel niet gemeen hebben met Dantes schimmen. Hoeveel aandacht besteden we nu écht aan de alledaagse werkelijkheid die ons omgeeft? Zijn we niet in staat om achteloos een paar afgedragen schoenen in de vuilnisemmer te gooien, om een dag later, in het Van Goghmuseum, heel geleerd te zeggen dat de schilders ons anders naar alledaagse voorwerpen leren kijken?

Iets wat niet ingelijst is, iets waar niemand het stempel van Belangrijk Cultureel Voorwerp op heeft gezet, gaat meestal aan onze aandacht voorbij. Het alledaagse waar Sexson voor pleit contrasteert met het monumentale, het gewichtige, het geïnstitutionaliseerde. We leven in een dualistische cultuur, zegt Sexson, het profane wordt scherp afgegrensd van het sacrale. Maar uiteindelijk komen kunstwerken net zoals heilige teksten voort uit dezelfde alledaagse wereld waarin we iedere dag weer opnieuw blijken te leven.

Om die intimiteit tussen het heilige en de wereld van alledag op te roepen vermengt Sexson, die aan een Amerikaanse universiteit geesteswetenschappen doceert, verwijzingen naar de Bijbel, de Koran, Lao Tse, Kafka en Joyce met verhalen over haar kinderen, verhalen die in aanmerking zouden kunnen komen voor het gouden tientje in de lezersrubriek van een damesblad. Niets wordt geschuwd: dromen, jeugdherinneringen, kleine verhaaltjes, grapjes, en steeds weer die woordspelingen en rituelen van zoonlief en dochterlief.

De rode draad in Sexsons boek wordt gevormd door het beeld van een kistje waarin kinderen veertjes, kralen, botjes en andere prullaria opbergen - een kistje dat een voorname plaats onder het bed krijgt, omdat het in de symboliek van de kinderwereld een schat herbergt. Als we alle speculaties over de inhoud van de Ark des Verbonds naast elkaar leggen, dan is dat net zo'n allegaartje als in het kistje in de kinderkamer. Sexson verwijst naar de twaalfde-eeuwse mysticus Richard van St. Victor die aan de Ark allerlei allegorische betekenissen toedicht - opnieuw gaat het hier niet om de werkelijke inhoud, maar om een symboolfunctie. De boeken van Mozes, middeleeuwse mystieke geschriften, de kronieken van de peuterspeelzaal, het staat in de wereld van Sexson allemaal op één lijn.

Het bijeenbrengen van zulke uiteenlopende zaken binnen één stramien tast een bepaald decorum aan en maakt Sexson tot een gemakkelijke prooi van ondoordachte afwijzende reacties. Erik Borgman probeert in zijn nawoord dergelijke reacties voor te zijn als hij het heeft over “Sexsons schaamteloze toewijding aan een werkelijkheidservaring die in de wetenschappelijke en culturele discussies nauwelijks status heeft” en “haar kennelijke gebrek aan angst te worden afgedaan als een huisvrouw met een aanval van diepzinnigheid”.

Het is inderdaad te simpel om 'Gewoon heilig' te lezen als de zielenroerselen van een op hol geslagen huisvrouw. Daarvoor kent het boek te veel theoretische samenhang. De westerse traditie, zegt Sexson, wordt gekenmerkt door een ambivalente houding jegens het beeld. Plato zag de materiële werkelijkheid als een nabootsing van de oorspronkelijke Idee, en dus waren de beelden van kunstenaars niet meer dan beelden van beelden - derderangs werkelijkheden. De joodse tak van onze cultuurgeschiedenis heeft ons bekend gemaakt met een God die het maken van afbeeldingen uitdrukkelijk verbood. Het is dan ook niet verwonderlijk dat er om de zoveel tijd een beeldenstorm door de westerse wereld raast, de laatste keer misschien in de vorm van een secularisatie, waarin het lijkt alsof er van religie helemaal niets meer overblijft. Maar elke beeldenstorm is een vorm van hermythologisering, waarbij het religieuze in een vitalere gedaante terugkeert. Pas als we ons niet meer door monumenten laten intimideren kunnen we inzien dat niet het heilige uit de kerken is verdwenen, zoals de meeste mensen denken, maar dat het heilige zich tot op en voorbij het kerkplein heeft uitgestrekt. Het profane (letterlijk: dat wat zich vóór de tempel bevindt) is ook sacraal geworden.

Met deze zienswijze druist Lynda Sexson in tegen de opvattingen van Rudolf Otto, wiens Das Heilige (1917) nog steeds als een klassiek werk in deze materie wordt gezien. In plaats van het woord 'sacraal' (van het Latijnse sacer) als synoniem voor heilig te hanteren, zoals Sexson doet, doopt Otto dit begrip om in 'het numineuze'. Het sacer of het numineuze is een vorm van ontzagwekkendheid waar, schrijft Otto, ook allerlei wilde en barbaarse vormen van bestaan.

Otto geeft al aan dat het sacrale iets kan zijn om te vrezen. In boeken als Georges Bataille's De sfinx van de sociologie en René Girards God en geweld wordt het sacrale in verband gebracht met chaos en bloedbaden, met mensenoffers en andere gewelddadige riten. Ook in de bestseller De verborgen geschiedenis van Donna Tartt wordt de suggestie gewekt dat er een gruwelijke werkelijkheid achter oude riten schuilgaat. Het beeld wat uit dergelijke boeken naar voren komt is dat religie niet als doel heeft het sacrale op te roepen, maar juist ons ertegen te beschermen. Het sacrale is fascinerend, maar ook levensgevaarlijk.

Van deze problematiek vinden we tussen de gezellige beschrijvingen in 'Gewoon heilig' hoegenaamd niets terug. Dat lijkt me het grootste gebrek aan Sexsons boek: ze zoekt het heilige alleen maar in een huiselijke, veilige omgeving. Als deze moderne wereld bol staat van heiligheid, zouden we onze blik bijvoorbeeld ook eens kunnen vestigen op de voetbalstadions en wat daar allemaal aan ritueel gedrag wordt vertoond. Of we zouden eens wat aandacht aan videoclips kunnen besteden, clips waarbij de religieuze symbolen van het scherm afspatten. Maar daarover horen we bij Sexson niets. Wie weet komt dat nog, in een vervolgboek, als haar kinderen wat ouder zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden