Sesamstraat of Sobibor

Een treffende roman over het menselijk tekort, die niets mooier maakt dan het is

ROB SCHOUTEN

Ergens midden jaren zeventig van de vorige eeuw zit de Amstelveense familie Cohen aan tafel, als vader Isaäc zijn kinderen ongevraagd over de Tweede Wereldoorlog begint te onderhouden: "Mijn moeder was naast me gaan zitten. Ze wierp een blik op de krant. En wij wilden van tafel, Sesamstraat kijken, met lego spelen, iets, als we maar weg konden, maar we bleven zitten, uit piëteit voor oom Benjamin en uit schuldgevoel tegenover alle andere familieleden die ons woordeloos omringden en die nergens meer heen konden."

Het is een karakteristieke scène uit de roman 'Rivka' van Femmetje de Wind, een scène die als je het dankwoord achterin leest verhuld autobiografisch lijkt te zijn. De schrijfster neemt ons mee naar een na-oorlogs gezin, vader Joods, moeder niet, een familie van wat wel heet 'vaderjoden'. Rivka Cohen, de ik-vertelster, heeft een vriend Alex, ook geen Jood, met wie ze later trouwt en kinderen krijgt. Maar ze is ook verliefd op Daniel Rubinstein, net als zij vaderjood en een bekend strafpleiter, met wie ze een bijkans magische verwantschap voelt. Die liefde, even hevig als hopeloos, deed me sterk deed denken aan de na-oorlogse Britse film 'Brief Encounter', al is die affaire in dit boek eigenlijk maar bijzaak.

'Rivka' gaat in grote lijnen over de ambiguïteit Joods/niet-Joods. Rivka, na de oorlog uit een gemengd huwelijk geboren, is zich scherp bewust van haar Joodse roots, de geschiedenis van haar vader die ooit van de trein naar Westerbork is gesprongen en die zo de oorlog heeft overleefd; het is een geschiedenis die ze deelt met Daniël. Maar het is ook een troebele geschiedenis. Wat is de rol van Isaäcs Joodse geliefde Selly? Volgens de berichten is ze in Sobibor vergast, maar ze blijkt bij nader inzien de oorlog te hebben overleefd. En is Daniëls niet-Joodse moeder wel zijn echte moeder of een pleegmoeder uit de oorlog? Al die familiegeheimen worden bedekt door de onwil van de betrokkenen om het verleden op te rakelen. Ook als Rivka en Daniël er samen op uit trekken om de waarheid te vinden, tot in Israël aan toe, blijft dat verleden onuitgesproken.

Dit is dus een roman over een complex familiegeheim. Maar bovenal geeft 'Rivka' een treffend beeld van de tweede generatie oorlogs- en Holocaustslachtoffers, opgezadeld met een verleden dat ze niet hebben meegemaakt maar dat ze horen fluisteren in de stemmen van vergaste en getraumatiseerde familieleden.

De literatuurwetenschapper S. Dresden betoogt in zijn studie 'Vervolging, vernietiging, literatuur' dat het toch altijd het literaire gehalte is dat telt in dit soort vanzelf al pijnlijke (na)oorlogsromans. Is 'Rivka' literatuur of slechts een aardig geromantiseerde autobiografie? Ik denk toch het eerste, want wat Femmetje de Wind in kaart brengt, is meer dan een particulier noodlot. De portretten van de quasi-sterke maar in feite wankelmoedige Daniël, van de zoekende en onzekere Rivka en vooral van de prachtig geschilderde brombeer Isaäc Cohen, die als dementerende bejaarde zijn oorlogsverleden verwerkt door zich onmogelijk te gedragen en iedereen te tiranniseren, zijn stuk voor stuk voorbeelden van het menselijk tekort. Hoe word je gevormd en misvormd door de grote geschiedenis, zo zou je het thema van dit boek kunnen noemen.

Femmetje de Wind maakt het niet mooier dan het is, haar personages hebben allemaal hun zwakke kanten. Gevoegd bij haar sobere verteltrant maakt juist dat relativerende mensbeeld in 'Rivka' indruk. Of zoals een van de personages omtrent het hoogst haalbare zegt: "Opperst geluk, dat behoort tot de afdeling tijdelijk. Je mag blij zijn als je het gewoon aardig voor elkaar hebt in het leven."

Femmetje de Wind: Rivka. Xander; 352 blz. euro 19,95

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden