Senioren: niet zeuren, pak aan die baan

Het aantal oudere WW'ers verzesvoudigde afgelopen jaar naar 80.000. Naar verwachting komen nog meer ouderen zonder werk te zitten. Geld voor hulp bij het vinden van een baan is er niet, werkloze ouderen moeten zich zelf aan hun lot ontworstelen. Wees flexibel, is het devies.

LAURA VAN BAARS

Het was even wennen, maar na drie weken had ze het ritme te pakken. Toen maalde Joke Hensen (56) uit Rotterdam er al niet meer om dat ze elke dag om vijf uur 'haar mandje' uit moet om om half zeven in een orchideeënkwekerij in het Westland aan de slag te gaan. Negeneneenhalf uur per dag verpotten, opbinden. Staande arbeid tussen jonge collega's, met wie ze samen koffie drinkt, luncht en weer aan het werk gaat. De voormalige administratief medewerkster was vroeger wel wat meer vrijheid gewend. En meer salaris, want ze verdient maar de helft van wat ze kreeg voordat ze in 2008 werkloos raakte. Maar Hensen is tevreden: ze werkt weer.

Flexibiliteit is, naast motivatie en betrouwbaarheid, de belangrijkste eis van werkgevers, zegt Jos van der Knaap van LTO Glaskracht Westland. "Leeftijd maakt ons in principe niet uit." Maar als Hensen om zich heen kijkt, is zij veruit de oudste van haar naaste collega's. Van der Knaap moet eerlijk zeggen: "Het ontbreekt bij ouderen nogal eens aan flexibiliteit. Het is niet makkelijk om vervoer te regelen naar het Westland. Je moet de lange werkdagen in de kassen maar kunnen combineren met een gezin, en het fysiek kunnen opbrengen."

De Rotterdamse wethouder Marco Florijn ziet ook dat flexibiliteit van groot belang is om een baan te vinden. "Ouderen hebben het daar nogal eens moeilijk mee. De hele arbeidsmarkt is flexibel geworden. Het is niet makkelijk om om te schakelen als je twintig jaar voor een werkgever gewerkt hebt op vaste tijd en plaats. Ineens moet je kortstondig werk doen voor meerdere opdrachtgevers, en op onregelmatige tijden. Wij zien als gemeente dat jongeren dat veel makkelijker opbrengen dan ouderen. Kijk naar de cijfers: in Rotterdam zit van de werkloze 44-plussers 59 procent langer dan vijf jaar in de bijstand. Van de 27 tot 44 jarigen is dat 29 procent. Dat heeft er onder andere mee te maken dat jongeren vaker kleine baantjes accepteren."

Ook Henk Hartveld van seniorenbond Anbo ziet dat de overgang van een langdurig vast dienstverband naar flexwerk voor ouderen problematisch is. "Ik wil hen niet de put in praten, maar met name ouderen die weinig van werkgever hebben gewisseld hebben het erg moeilijk. Zij moeten een andere mentaliteit aanleren die meer zelf-activerend is. Daar moeten ze beter in getraind en bijgeschoold worden. Maar juist in dit budget wordt nu gesneden. "

En zo komt het voor ouderen toch wel teleurstellende regeerakkoord ter sprake. Ook al heeft de PvdA er nog 250 miljoen uitgesleept om de maatregelen voor de arbeidsmarkt te verzachten, de gevolgen zijn niet gering. Ouderen mogen later met pensioen en kunnen makkelijker worden ontslagen. Hun ontslagvergoeding en WW worden naar beneden bijgesteld. Daar staan vooralsnog geen beloften tegenover om ze aan werk te helpen. "Ik denk dat PvdA en VVD het daarover niet eens zijn geworden", zegt Hartveld. "Maar ze moeten echt met iets komen."

Want het aantal werkloze ouderen zal de komende jaren alleen maar toenemen. Het aantal WW'ers is volgens het UWV afgelopen jaar verzesvoudigd van 13.000 naar 80.000. In totaal zijn er ongeveer 153.000 werklozen tussen de 45 en 65 jaar, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek. Wat zou helpen om de afstand tussen werkgever en oudere werkloze te overbruggen? Moet die zich net zo flexibel opstellen als Joke Hensen? Als het aan het kabinet ligt wel: wie een half jaar in de WW zit moet al het werk accepteren dat hem aangeboden wordt.

Volgens Jos van der Knaap is het niet ondenkbaar dat hoogopgeleiden in de kassen komen werken: "Die professor zie ik hier niet meteen aan de slag gaan. Maar waarom zou een hoogwaardig technisch geschoolde hier niet kunnen beginnen? Wij zoeken ook naar mensen die kunnen doorgroeien naar leidinggevende functies."

Werklozen willen vaak wel werk, maar doen lang niet altijd voldoende om ook echt uit een uitkering te komen, concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in het rapport 'Werk in goede banen' uit 2010. Een activerend uitkeringssysteem hebben we niet. Nederland wordt er beter in mensen uit de uitkering te weren, maar volgens het SCP is er sinds de jaren tachtig geen systeem geweest waardoor werklozen succesvol aan werk geholpen zijn. "Behalve dan de Melkertbanen", zegt Hartveld van de Anbo. "Wat mij betreft voert dit kabinet die weer in."

Net als Joke Hensen, hing ook Roelie Roelse 'elke dag aan de bel bij Sociale Zaken'. De gedeeltelijk werkloze thuiszorgmedewerkster drong er sterk bij haar werkcoach op aan om werk voor haar te vinden. "Na een jaar lukte dat, en vond hij een leuke baan voor mij als gastvrouw in een verzorgingstehuis. Maar dat is echt omdat ik er zelf zo bovenop zat."

Veel meer zal het in de toekomst aankomen op de flexibiliteit en het doorzettingsvermogen van werklozen zelf. Want van overheidsinstanties en werkgevers is de komende jaren weinig te verwachten als het om ouderenparticipatie gaat. Het UWV helpt alleen de 'zwaarste gevallen' - werkloze arbeidsgehandicapten of mensen die nauwelijks Nederlands spreken - met zoeken naar werk en bijscholing. Grote werkgevers moeten uiteindelijk 5 procent van hun personeelsbestand vullen met gehandicapten. Voor ouderen zijn er zulke quota niet.

Arbeidseconoom Ronald Dekker vindt de hervormingen in het ontslagrecht en WW op dit moment erg wrang. Ouderen kunnen gemakkelijker worden ontslagen en zullen eerder in armoede vervallen omdat de uitkering waarschijnlijk na een jaar tot anderhalf jaar al naar het niveau van minimumloon gaat.

Bovendien zal hun ontslagvergoeding in principe niet uitstijgen boven de 75.000 euro. "De hervormingen zijn onder de huidige economische omstandigheden erg ongelukkig getimed", zegt Dekker. "Bovendien is het woord hervorming natuurlijk een frame. Het zijn gewoon besparingen, die niet leiden tot extra kansen voor ouderen." Pas bij economische groei worden de problemen minder, verwacht hij. "Maar daar kunnen veel vijftigers niet op wachten."

Die dreigende armoede zal mensen misschien dwingen om sneller genoegen te nemen met een baantje. Hoe meer mensen werken, hoe beter voor de economie, zegt beleggingsstrateeg Olaf van den Heuvel van Aegon. In die zin zou er een zelfversterkend effect uitgaan van ouderen die gewoon ergens gaan beginnen. "Ook ik heb eerlijk tegen mijn baas gezegd dat ik vanuit de kassen ga doorsolliciteren naar een administratieve functie", zegt Joke Hensen. "Dat begrijpt hij." Van den Heuvel vindt het heel goed dat de pensioenleeftijd stijgt naar 68, en op den duur misschien wel naar 70. In een vergrijzende samenleving is langer werken het enige dat de economie doet groeien. Dat de gemiddelde pensioenleeftijd de afgelopen jaren snel is gestegen van 61 jaar in 2006 naar ruim 63 in 2012, is volgens hem een goed teken.

"Maar de praktijk is weerbarstig", moet Jos van der Knaap toegeven. Volgens cijfers van het UWV werd in 2011 slechts 2 procent van de vacatures vervuld door een 55-plusser. Dat percentage is de laatste jaren nauwelijks veranderd. Mensen tussen de 45 en 65 hebben zo'n 15 procent kans op een nieuwe baan. De werkgevers denken nog vaak 'dat het toch niets wordt', en beginnen niet eens aan een sollicitatiegesprek. Van der Knaap: "Zij hebben geen zin in gedoe met iemand die niet op zijn werk verschijnt omdat hij na jarenlange uitkering gewend is uit te slapen." Toen de gemeenten Rotterdam, Delft en Den Haag bussen met 700 werkzoekenden naar het Westland stuurden, gingen daarvan uiteindelijk maar vijf aan de slag in de kassen.

Volgens Joke Hensen, één van die vijf, lag dat net zo goed aan de gemeente als aan de werkgevers en werkzoekenden. "Ze stuurden niet de juiste mensen naar de kassen. Moeders met kinderen kunnen op deze tijdstippen niet werken. Ook een misser van de gemeente was dat overuren, die we hier allemaal maken, niet werden uitbetaald door het uitzendbureau. Daarover liggen we nog steeds overhoop. Mijn baas heeft mij een jaarcontract aangeboden om van het gedonder af te zijn."

Inmiddels hebben de werkgevers in het Westland een paar lessen geleerd. Er werken nu dertig voormalig werklozen. Om hun imago te verbeteren, zijn ze begonnen met een 'maatjesproject'. Als een soort stagiairs mogen werkzoekenden meelopen in de kassen om vandaaruit met hulp van een uitzendbureau verder te solliciteren.

In principe hebben de glastuinbouwbedrijven liever Nederlands sprekende mensen dan Oost- Europeanen, zegt Van der Knaap. Dat is beter voor de sfeer. Mensen die langer blijven, kunnen doorgroeien naar leidinggevende functies waar in de glastuinbouw veel behoefte aan is. "We willen, hoewel wij ook economisch de wind tegen hebben, komend jaar weer veel mensen plaatsen."

Ook de Rotterdamse wethouder Florijn gaat de druk opvoeren om oudere werklozen aan werk te helpen. Er worden afspraken gemaakt met de werkgevers in de kansrijke sectoren van de tuinbouw, haven en de zorg. Iedere WW'er komt in Rotterdam drie maanden voor het einde van zijn uitkering praten over het vinden van werk. Dat moet eigenlijk al eerder, een jaar voor afloop van de uitkering, vindt Florijn. Dan kan meteen begonnen worden met het zoeken naar werk in de hele regio, of met omscholen. "Mensen hoeven vanuit Rotterdam niet aan de slag in Groningen, maar ik denk wel dat we breder in de regio moeten kijken. Als er dan veel werk in de zorg is, dan zou iemand met een horeca-achtergrond daartoe omgeschoold moeten worden."

Doe niet te moeilijk over aard van het werk en werktijden, is de impliciete boodschap van werkgevers, overheid maar zelfs van oudere werklozen die erin geslaagd zijn werk te vinden. "Flexibele arbeid is de toekomst, ook voor ouderen," zegt Florijn. "Natuurlijk richt ik me erop dat mensen uiteindelijk vast werk vinden. Maar tot die tijd zul je flexibel werk moeten accepteren."

Om dat allemaal nog wat makkelijker te maken, lobbyt Florijn nu in Den Haag voor de zogenoemde '0- uren bijstand'. Eigenlijk hetzelfde als een 0-uren contract, maar dan is het een bijstandsuitkering die doorloopt. De hoogte van de uitkering hangt iedere maand af van de hoeveelheid gewerkte uren. Hoe meer je in een maand werkt, hoe minder bijstand je krijgt. Dit wordt achteraf verrekend. Om flexibiliteit te stimuleren, zouden overuren niet van de bijstand afgetrokken moeten worden. "Zo moedig je mensen aan zwaar werk op onregelmatige uren te accepteren."

'Jongeren eerst'
Het was maart 2010 toen de Rotterdamse Roelie Roelse weduwe werd. Veel tijd om te rouwen kreeg ze niet, want ze moest werk vinden. De nabestaandenuitkering was gekort en met haar baantje in de thuiszorg voor 10 uur per week redde Roelse, toen 47 jaar, het niet. Ze solliciteerde in de kinderopvang, als schoonmaakster voor bedrijven en voor huishoudelijk werk, maar "jongeren kregen voorrang". Als ze al een afwijsbrief kreeg.

Twee jaar later kijkt Roelse terug op die tijd als 'vooral frustrerend'. "Dagelijks hing ik aan de bel bij de werkcoach van het UWV", vertelt ze. "Vanwege slijtage in mijn heupen en nek wist hij dat ik zwaar lichamelijk werk niet aankon. Maar verder stond ik overal open voor. Doordat ik maar bleef aandringen, vond hij uiteindelijk een baan voor mij."

Roelie Roelse is sinds augustus gastvrouw in verpleeg- en verzorgingshuis Aafje in Rotterdam. Ze zet koffie voor de bewoners, doet de afwas, wasjes en wat schoonmaakwerk. Juist in deze tehuizen willen de bewoners graag ouder personeel, vertelt wethouder Marco Florijn. "Het werk van gastvrouw is ideaal voor ouderen, en wij boeken daar vaak succes bij het plaatsen van senior werkzoekenden."

Natuurlijk was het even aanpassen, van 10 uur naar 27,5 uur werken per week. "Maar dat is eigenlijk heel vlug gegaan", vertelt ze. "Ook mijn diensten in het weekend zijn geen probleem. Ik was eerder bevreesd om weer met allemaal collega's te moeten samenwerken, want in de thuiszorg werkte ik altijd alleen. Maar ze hebben me helemaal in de groep opgenomen, en het bevalt ontzettend goed."

Roelse werkt nu via het reïntegratiebureau, hoopt snel in vaste dienst te kunnen komen en haar werkuren uit te breiden om haar uitkering volledig achter zich te kunnen laten.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden