Rentederivaten

Semipublieke instellingen hebben 24 miljard aan risicokrediet

Beeld anp

Ziekenhuizen, woningcorporaties, onderwijsinstellingen en andere semipublieke instellingen hebben voor zeker 24 miljard euro aan risicovolle financieringsconstructies afgesloten. Dat blijkt uit een inventarisatie van openbare bronnen en tientalllen jaarverslagen door Investico, platform voor onderzoeksjournalistiek.

Semipublieke instellingen durven het vaak niet aan om de schade die kan ontstaan door deze zogeheten rentederivaten te verhalen op hun bank. "De bestuurders hebben zelf die contracten afgesloten. Zij denken: als hier gedonder van komt, ben ik mijn baan kwijt", zegt financieel adviseur Folkert Fennema, expert op het gebied van derivaten.

Kleine mkb-ondernemingen krijgen een vergoeding voor deze producten omdat banken er niet goed over hadden geadviseerd. Dat is sinds december geregeld in het Herstelkader. Daar gingen maandenlange onderhandelingen tussen banken, bedrijven en een onafhankelijke commissie aan vooraf. Maar voor de meeste semi-publieke instellingen geldt de regeling niet.

De banken zijn er bij de onderhandelingen in geslaagd een grote groep gedupeerden buiten de deur te houden, zegt Frank Wijn, een oud-bankier die nu bedrijven adviseert. "Die groepen worden doodleuk uitgezwaaid. Dan heb je het over particuliere beleggers, grote mkb'ers, semipublieke instellingen, overheden, onderwijsinstellingen, woningcorporaties, ziekenhuizen, sportclubs, noem maar op."

Uitgebreide reconstructie
Op de betaversie van de nieuwe site die binnenkort de lucht in gaat, leest u een uitgebreide reconstructie van hoe maatschappelijke instellingen voor miljarden de mist in gingen met complexe financiële constructies.

(Niet-)professionele beleggers

Wijn noemt als voorbeeld de Universiteit van Amsterdam, die volgens de jaarrekening 213 miljoen aan rentederivaten op de balans heeft staan. "Bij de UvA kunnen ze goed lesgeven, maar een derivatencontract lezen is toch wat anders. Veel bankspecialisten die ik spreek, snappen er al niets van. En iemand die heel goed is in lesgeven of het bouwen van huurwoningen, die zou het dan wel moeten begrijpen?"

Toch worden dit soort instellingen aangeduid als 'professionele beleggers', of in elk geval deskundig genoeg om de risico's van rentederivaten te snappen. De vraag is of dat onderscheid terecht is. "Volgens Europese regels worden semipublieke instellingen aangemerkt als niet-professionele beleggers. Zij moeten in principe dezelfde bescherming krijgen als kleine mkb'ers", zegt hoogleraar financieel recht Danny Busch. "Bij de rechter zouden ze goede kans maken op een schadevergoeding."

Waarom stappen de scholen, waterschappen en corporaties dan niet massaal naar de rechter? "Het is niet hun eigen portemonnee", zegt financieel adviseur Fennema droogjes. "Dat doet niet zeer. Ik ben bij waterschappen en ziekenhuizen met grote derivatenposities geweest. Maar ze wilden geen advies."

Rentederivaten

Rentederivaten zijn financiële instrumenten die ervoor kunnen zorgen dat leningen duurder worden bij een dalende rente. Vanaf 2005 zijn ze volop verkocht door banken, veelal in plaats van leningen met een vaste rente. Veel klanten dachten dat ze met de constructie een vaste rente kregen. Maar doordat de derivaten bij dalende rente een negatieve waarde kregen, pakte de financiering in de praktijk duurder uit. Veel klanten waren niet op de hoogte van dat risico.

De problemen kwamen aan het licht toen de crisis uitbrak en de rente daalde. De rentederivaten beschermden tegen een stijgende rente, maar gaven bij een dalende rente alleen maar problemen. Ze bleken een negatieve waarde te kunnen hebben en vormen dan een extra schuld op de balans van een instelling. De bank ziet dat als een risico. Dat risico berekent de bank door in renteopslagen, wat leidt tot hogere kosten.

Verantwoording

Voor het onderzoek sprak Investico met derivatenexperts, juristen, toezichthouders, oud-bankiers, ondernemers en bestuurders van instellingen. We vroegen de vier grote banken die in Nederland derivaten verkochten (ABN Amro, ING, Rabobank en Deutsche Bank) om een reactie. Alleen Rabo wilde reageren. "We vergoeden schade waar banken dingen fout hebben gedaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden