Sekte-onderzoekers verblind door eigen inlevingsvermogen

AMSTERDAM - Donderdag begint een congres op de Vrije Universiteit waar onderzoekers van tal van religieuze bewegingen lezingen houden, zoals over Heaven's Gate, de religieuze kant van psychedelische ervaring, de Toronto-blessing en de gnosis. Zelfs een sekte van neo-nazi's blijkt op het programma te staan: Maria Fernandez-Figares van Nieuw Akropolis zal die dag het verhaal vertellen dat de organisatie de buitenwereld al jaren voorhoudt: dat ze wars is van discriminatie en sektarisme, voor individuele vrijheid en zelf-ontwikkeling ijvert, de universele broederschap zonder onderscheid van ras, geloof of huidskleur voorstaat.

Maar Belgische ex-leden zeggen dat geïnitieerde leden worden ingedeeld in het veiligheidskorps, de arbeidsbrigade of de vrouwenbrigade, gekleed in respectievelijk zwarte, kaki of blauw-witte uniformen. En dat de leden van het veiligheidskorps op zondagmiddag trainen in vechtsport en pistoolschieten. De brigades brengen aan het begin en het einde van hun oefeningen geknield de Hitlergroet voor een afbeelding van een adelaar.

Uit een Bulletin du Corps de Sécurité, dat in België door tegenstanders van de sekte werd gepubliceerd: “Wij moeten een collectieve en individuele discipline doen heersen. Het is duidelijk dat dit een groot plichtsbesef zal vragen. Maar we moeten dit doen, want wij zullen de toekomst smeden uit vurig metaal, dat de volkeren op eenzelfde golflengte zal doen vibreren.”

In België waren allerlei rechts-radicalen lid van de Akropolis-sekte. Zoals P. Latinus, de leider van het neo-nazistische organisatie Westland New Post, en de neo-nazi M. Barbier, die in Anderlecht een echtpaar vermoordde, alleen omdat het toevallig zijn weg kruiste. Begin jaren tachtig stelde de Nieuw Akropolis kantoorruimte aan het Westland New Post beschikbaar in hun hoofdkwartier in Brussel.

Uit andere Europese landen komen soortgelijke geluiden. Een Italiaans ex-lid, dat anoniem wil blijven, zegt veertien jaar lang bij Nieuw Akropolis te zijn geweest. Ook hij vertelt dat hij tijdens oefeningen een zwart uniform droeg en meedeed aan schietoefeningen van de sekte. In Frankrijk werken Nieuw Akropolitanen samen met extreem rechtse organisaties als het Front-National en de GRECE. De twee extreem rechtse terroristen die in 1982 met een aanslag de moskee van het stadje Romans met de grond gelijk maakten, waren volgens de gerenommeerde krant Le Monde lid van Nieuw Akropolis.

Toen de Belgische parlementaire commissie die vorig jaar de in België actieve sekten onderzocht, Nieuw Akropolis-lid F. Figares hoorde, beriep die zich bijna onmiddellijk op een wetenschappelijke studie Pour en finir avec les sectes (Om een eind te maken aan (het begrip) sektes). Dit boek is uitgegeven door de organisatie die deze week het congres aan de Vrije Universiteit organiseert, het Cesnur, een privé-instituut in Italië dat onderzoek doet naar nieuwe religieuze bewegingen. Cesnur-socioloog Antoine Faivre stelt in de studie: “Niets wijst erop dat Nieuwe Akropolis streeft naar brigadevorming.” Het Nieuw Akropolis-geloof beschrijft hij als “een filosofie die de individuele keuzevrijheid vergroot”.

Figares hield de Belgische onderzoekscommissie voor dat alle beschuldigingen zijn gelogen. Vervalste, comprommiterende teksten van de organisatie zijn steevast door vijanden van de sekte in omloop gebracht. Ook de bijbel van de ingewijde Nieuw Akropolitanen, het 'Handboek van de leider'. De sekte daagde Le Monde, die er delen uit publiceerde, voor de rechter, maar verloor het proces. In het handboek schetst stichter Jorge Angel Livraga zijn ideale staat, een overheid naar het voorbeeld van Plato: een door God gekroonde leider aan het hoofd van een hiërarchie van commando's. Ook ontvouwt hij er zijn rassenleer: van apen, via zwarten en witten naar Akropolitanen en goden.

De Belgische commissie liet zich niet door Figares of het Cesnur van de wijs brengen en concludeerde: “Haar structuur is verwant aan die van een militaire organisatie.” (Alleen de afgevaardigde van het extreem rechtse Vlaams Blok stemde overigens tegen het rapport, volgens waarnemers omdat er tussen sekten en extreem rechts meer verbanden werden gelegd dan het Blok lief was.)

De commissie deelde ook een fikse klap uit aan het Cesnur. Zij stelde dat het een opvolger is van de Firephim, een samenwerkingsverband van beruchte sektes zoals Scientology en Moon, voor onderlinge bijstand.

Dit laatste is overdreven, alleen al vanwege het feit dat het Cesnur al bestond voordat de Firephim zelfs maar was opgericht. Wel verdedigen Cesnur-sociologen de verschillende sekten door dik en dun. Voor de rechtbank van Lyon, waar enkele scientologen terechtstonden vanwege het aanzetten tot zelfmoord, gaf Massimo Introvigne, de directeur van Cesnur, de voor de sekte ontlastende verklaring dat Scientology een religieuze organisatie is. Scientology en de Moonsekte worden niet moe te herhalen dat de 'gerenommeerde wetenschapper' professor Introvigne hen steunt. Introvigne is maar een van de vele godsdienstsociologen die sekten - al dan niet voor een financiële vergoeding - hand- en spandiensten leveren.

Na de tweede zelfmoordgolf van leden van de Zonnetempel, in 1995 in het Zwitserse Cheiry, verklaarde Introvigne dat ze uit vrije wil hadden gehandeld. De daad van de slachtoffers zouden zijn ingegeven door verlangen naar vereniging met de vertrokken leiders, die al in hun nieuwe thuis woonden op Sirius. Het idee dat er ook van psychische manipulatie sprake geweest kan zijn, wees hij van de hand.

Critici wijzen erop dat Introvigne ook lid is van de Alleanza Cattolica, een zuster-organisatie van de oerconservatieve TFP, wat staat voor traditie, familie en bezit, een van oorsprong Braziliaanse organisatie van grootgrondbezitters en militairen die de strijd aanbond tegen de in Latijns-Amerika populaire bevrijdingstheologie. Toen TFP in sommige landen problemen met de overheid kreeg, ontstonden er uit de TFP organisaties die al degenen die zich verzetten tegen overheidsbemoeienis op het gebied van religie probeerde te verenigen. Cesnur zou van oorsprong zo'n organisatie zijn. Introvigne zal aan de VU een lezing geven met de cynische titel 'Stoomcursus hoe religieuze vrijheid te reduceren tot een leeg omhulsel'.

Introvignes collega Gordon Melton, prominent spreker op de conferentie op de VU, reisde na de aanslagen van de Aum Shinri Kyo in 1995 naar Japan om de sekte te steunen tegen de 'onrechtvaardige behandeling' en 'religieuze onderdrukking' door de politie. De sekte betaalde zijn reis. Dit zegt Cynthia Kisser, voormalig bestuurslid van het CAN, het Cult Awareness Network. Vorig jaar werd deze anti-sekte-organisatie failliet verklaard. Ze was bezweken onder de financiële last van de vele processen die de Scientology-kerk tegen haar had aangespannen. De kerk kocht de naam en het logo op, en ging zelf verder met CAN, gesteund door Melton, die in het verleden zich vaak tegen CAN had afgezet. Het nieuwe CAN laat een opvallend sekte-vriendelijk geluid laat horen.

In veel landen wordt de strijd tussen aanhangers en tegenstanders van sekten zeer hard gespeeld. In Amerika zou het oude CAN bijvoorbeeld niet afzijdig zijn gebleven bij het ontvoeren van sekteleden om die te laten 'deprogrammeren' door specialisten, die meestal worden ingehuurd door bezorgde familie. In Duitsland lijkt zelfs een sekten-fobie rond de Scientology-kerk losgebarsten. In België en Frankrijk vonden parlementen - geschrokken door de religieus geïnspireerde zelfmoorden van landgenoten - het nodig het aanbod aan nieuwe religieuze bewegingen in hun land te onderzoeken.

In deze ideologisch beladen strijd is de rol van veel in nieuwe religieuze bewegingen gespecialiseerde godsdienstsociologen ook onder vakgenoten omstreden. Zo schreef Eileen Barker (ook op de VU-conferentie aanwezig) tien jaar geleden: “Onderzoekers van nieuwe religies hebben de neiging om deel te worden van hun eigen onderzoeksmateriaal.” Ze treden op in rechtbanken om hun onderzoeksobject te verdedigen, laten zich uitnodigen op conferenties die gesponsord worden door controversiële bewegingen zoals van de Moon-sekte, en laten zulke organisaties aan hun publicaties meebetalen. “Het is begrijpelijk dat sommige controversiële bewegingen erop uit zijn studieobject te worden. Omdat ze verwachten van godsdienstwetenschappers een vriendelijker behandeling te krijgen dan van journalisten of psychiaters”, schreef de godsdienstsocioloog Thomas Robbins al in 1988 in het gerenommeerde tijdschrift Journal for the Scientific Study of Religion.

In hun ijver alle onzin over nieuwe religieuze bewegingen te weerleggen, lopen deze sociologen in de val die ze wel haarscherp bij de radicale sektenbestrijders waarnemen: hun waarnemingen worden eenzijdig en ideologisch gekleurd. Zo hebben sociologen veel energie gestopt in de weerlegging van het idee dat mensen te hersenspoelen zijn. In plaats daarvan benadrukken zij dat mensen zich uit vrije wil bij een sekte aansluiten. Veel geneigdheid om ook het fenomeen 'vrijheid' te problematiseren is er niet. En dus schiet het inzicht ook geen wortel dat succesvolle, goed geoliede totalitaire organisaties hun leden een gevoel van vrijheid kunnen doen beleven. Ook staan de empathische sekte-onderzoekers, zo illustreert het geval Nieuw Akropolis, niet altijd open voor het feit dat ingewijden van sommige religieuze bewegingen een esoterische leer aanhangen, die ze koste wat het kost voor de buitenwereld trachten te verzwijgen.

De geschoolde wetenschappelijke bril die deze sociologen dragen, wordt hun handicap: het morele oordeel over wat wel en niet moet kunnen, stellen ze eindeloos uit. Ook de socioloog Robert Bellah bekritiseerde 'het verwerpelijke reductionisme' dat eigen is aan het positivistische waardevrije onderzoek.

Het doel van de Cesnur-conferentie aan de Vrije Universiteit is “om wetenschappelijke kennis over religieuze bewegingen uit te wisselen”. Wat een aanhanger van het neo-nazistische Nieuw Akropolis hier moet, is Herman de Tollenaere, van de kritische stichting Simpsos, niet duidelijk. Simpsos heeft R. Kranenborg, medeorganisator van het congres, gevraagd Nieuw Akropolis af te zeggen. Maar daartoe zijn Kranenborg en Cesnur niet bereid. “We willen Nieuw Akropolis niet afzeggen, maar nu organiseren we wel een aparte sessie met voor en tegenstanders.” Wie de tegenstanders zullen zijn weet hij niet. “Dat wordt op het Cesnur-hoofdkwartier in Turijn geregeld.”

Kranenborg noemt nog een probleem. “Iedereen die een paper instuurde, kon in principe een lezing komen houden. Het is ons niet helemaal duidelijk wie mevrouw Fernandez-Figares wel is. Misschien is zij een wetenschapster, misschien heeft ze alleen een mooie fake-titel gekocht. Ik kan niet uitsluiten dat ze een berucht lid is van Nieuw Akropolis. Mocht dat blijken dan moeten wij haar deelname heroverwegen.” Volgens De Tollenaere is onzekerheid over het lidmaatschap van de spreekster niet nodig. “Kranenborg moet de homepage van Nieuw Akropolis op Internet maar eens bekijken. Daarop heeft mevrouw Maria Dolores Fernandez-Figarez onlangs een artikel gepubliceerd - over bonzai-boompjes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden