Sekte leiden voor beginners

Wees streng, blijf ondoorgrondelijk, dweep met de wetenschap. In The Master, een bioscoopfilm uit 2012, is te zien hoe je dat doet, een sekte beginnen.

Wil je ooit nog een sekte beginnen? Het was vast niet de bedoeling van regisseur Paul Thomas Anderson, maar zijn film 'The Master' bevat een treffende handleiding om een groep mensen naar je hand te zetten. In grote lijnen is de speelfilm, die vorig jaar uitkwam, geïnspireerd op de beginjaren van de omstreden Scientologykerk. Een spirituele beweging, in de film The Cause genoemd, belooft trauma's te genezen. Sekteleider Lancaster Dodd verkiest Freddie Quell, een getraumatiseerde veteraan uit de Tweede Wereldoorlog, om zijn sessies op uit te proberen. Door goed te kijken wat er tussen hem en sekteleider Dodd gebeurt, kom je erachter hoe een sekte in elkaar zit. Zeven vuistregels waarmee je zelf een sekte kunt beginnen.

1. Vind een proefpersoon
Begin met één volgeling. Bij voorkeur iemand die flagrant hulp nodig heeft. In The Master is Freddy Quell weliswaar niet de eerste volgeling, maar wel van meet af aan een belangrijke. Met zijn alcoholverslaving en onaangepastheid wekt hij de interesse van Dodd. "Je bent mijn proefkonijn en protegé", vertrouwt de 'Meester' Quell al snel toe, voorafgaand aan een sessie waarbij hij zijn nieuwe project een reeks intieme vragen stelt. Bij het ontbijt na de eerste nacht die Quell onder de volgelingen van The Cause doorbrengt, zegt Peggy, de vrouw van Dodd: "Hij heeft de hele nacht geschreven. Je lijkt hem te inspireren."

2. Verdeel en heers
Een beetje sekteleider leeft op gespannen voet met de buitenwereld. Zoek dus iets waarop de maatschappij ernstig tekortschiet - en biedt er een oplossing voor aan. Dat nieuwe paradigma deelt de wereld op in 'wij' en 'zij'.

De volgelingen van The Cause verblijven op een schip. Volgens Peggy is dat prettiger omdat haar man thuis voortdurend aangevallen wordt en hij zich steeds moet verdedigen. Als Quell vraagt wie dat zijn, zegt ze: "Bange mensen."

Geregeld gaan ze van boord om lezingen of gezelschapsavonden bij sympathisanten te houden. Daar dringt de buitenwereld af en toe naar binnen. Op een besloten avond in een statig huis probeert Dodd aan zijn aandachtige gehoor uit te leggen hoe zijn methode werkt. Tot hij wordt onderbroken. Geamuseerd door de stelligheid van Dodd zegt een van de gasten: "Ik vind het moeilijk om te bevatten, of nee: te geloven, dat u zelf gelooft dat tijdreishyp- nosetherapie wereldvrede brengt en kanker geneest." Het commentaar raakt de sekteleider zichtbaar. Quell neemt het voor zijn meester op. Hij gooit een tomaat naar de scepticus die op zijn tweedjasje kapot spat. Na een tijdje staat de sheriff op de stoep.

3. Wees streng
Maak het volgelingen niet te gemakkelijk. Complexe leefregels en ingewikkelde methoden geven de sekte een bepaalde mate van exclusiviteit. Daar hoort ook bij dat je sancties voorschrijft en die zonodig uitvoert bij wie daarvan afwijkt. Er is altijd nog de mogelijkheid van uitsluiting. Die dreigt op een zeker moment voor Freddie Quell - men vindt dat hij niet hard genoeg zijn best doet. Peggy hamert erop dat de mannen moeten stoppen met het drinken van alcohol. Maar wat de regels bij The Cause verder precies zijn, blijft vaag, behalve dan het op gezette tijden ondergaan van ellenlange therapeutische tijdreissessies naar vorige levens.

4. Dweep met 'wetenschap'
Omgeef je leer, methode of leefwijze met een schijn van wetenschappelijkheid. Het beste is het gebruik van termen uit de bètawetenschap. Dodd schrijft twee allesomvattende boeken, heeft een omslachtige procedure ontwikkeld voor een soort wedergeboorte ('Time Hole') en gaat met Freddy Quell een 'informele sessie' aan waarin hij hem een herhaaldelijk vragen stelt. 'Hoe heet je?' (vier keer), maar ook: 'Lijd je onder vroegere fiasco's?', 'Valt het leven je zwaar?' (vier keer), 'Is je gedrag labiel?', 'Is je gedachtengang wetenschappelijk?', 'Zit je in over wat voor indruk je maakt?'.

Hij sluit de sessie af met: 'proefsessie Freddie Quell, 3 maart 1950, aan boord van zeilschip Alethia, vastgelegd en goedgekeurd.' Later, als Freddie in de groep moet worden opgenomen, doen ze een aantal sessies met hem. 'Dit', zegt de Master bij het besluiten van de sessie, 'is applicatie 45, versie 1.'

Een andere sessie behelst het dagenlang heen en weer lopen tussen muur en raam. Als Freddy bijna gek wordt, grijpt de Master in en zegt: 'Einde van de applicatie.'

Scientology is erg bedreven in het wetenschappelijk doen lijken van hun cursussen. Niet voor niets is de naam een samenvoeging van 'scient', dat wetenschap betekent, en 'ology', dat hetzelfde aanduidt. In de Scientologykerk is een vergelijkbare methode gebruikelijk, 'auditing' genaamd. Sommige van de vragen uit de film zijn woord voor woord terug te vinden in de 'Oxford Capaciteitstest' die Scientology gebruikt om leden te werven.

5. Blijf ietwat ondoorgrondelijk
Houd een bepaalde mate van ondoorgrondelijkheid in stand. Maak bijvoorbeeld een stappenplan met verschillende niveaus van bewustzijn of graden van inzicht. Wie niet alles doorziet, of kritiek heeft, is simpelweg nog niet ver genoeg. Op het eerste congres van The Cause zegt Dodd over 'Book Two': "Het biedt enkele antwoorden. Geen geheimen meer." Na afloop merkt een vrouw, overigens een trouwe volgelinge, fijnzinnig op dat er gesleuteld is aan de methode. Onderuitgezakt op een stoel, haar blik ontwijkend, praat de sekteleider de vrouw met grote tegenzin bij. Dat ze het niet begrijpt, ligt natuurlijk aan haar, wil hij zeggen. Hij valt tegen haar uit: "Wat wil je nou?"

6. Slik testosteron
Om gezag uit te stralen, kun je ook te rade gaan bij de biologie. Al is testosteron vast niet op doktersrecept verkrijgbaar voor wie ambities heeft als sekteleider. En misschien is dat maar goed ook. Uit psychologisch onderzoek blijkt dat testosteron erg belangrijk is bij 'status-gerelateerd gedrag in moeilijke sociale interacties'. Onder invloed van testosteron gedragen mannen zich vaker actief en competitief dan vrouwen. Er zijn in The Master tal van momenten waarop Dodd bijna lijkt te barsten van testosteron. Peggy was niet zijn eerste vrouw. De sekteleider heeft meerdere ex-vrouwen en kinderen - en velen van hen waren zijn grootste critici. Net als bij L. Ron Hubbard, de oprichter van de Scientologykerk.

7. Meen het
Een sekte wordt alleen een succes als je er zelf een diep geloof in hebt. Dat maakt een sekteleider ook zo tragisch. De Meester kan gaandeweg niet meer weg uit zijn eigen sekte. Of de getraumatiseerde veteraan Freddy Quell hem dan nog kan verlossen?

Dvd-pakket
Trouw selecteert drie indrukwekkende films over de gevaren van overgave. Zie webshop.trouw.nl/goeroes-sektes-wonderen.

Wat is een sekte?
Wat een sekte is en wat niet valt lastig te definiëren. Godsdienstwetenschappers verschillen erover van mening. Ooit was 'sekte' de benaming voor een groep die zich afsplitste van grote bestaande religies. Maar sektes zijn tegenwoordig ook nieuwe bewegingen, met een eigen gedachtengoed.

Iemand die zelf lid is van een beweging zal die nooit 'sekte' noemen. 'Sekte' heeft een negatieve klank. Misschien omdat je in de nieuwe spirituele bewegingen van de laatste vijftig jaar relatief vaak hoorde over ongezonde groepsprocessen. Van hersenspoelen en het losweken van familie tot de beruchte massale zelfmoord van volgelingen van de Amerikaanse sekteleider Jim Jones.

In elk geval voert een charismatisch leider sektes vaak aan en gaat het om kleinere groeperingen. De Britse psycholoog Anthony Storr zei hierover: "Overtuigingen die maar een paar aanhangers hebben, worden al gauw als misleidend beschouwd. Geloofssystemen die net zo irrationeel zijn, maar miljoenen aanhangers hebben, noemen we wereldreligies."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden