Seksuele bevrijding kreeg tirannieke trekken

Opeens ging het op televisie gewoon over neuken

Als voor 1970 al toespelingen op seksualiteit werden gemaakt in kinderprogramma's op televisie, dan was het over de hoofden van de allerkleinsten heen. Annie M.G. Schmidt moet veel plezier hebben gehad bij het schrijven van 'Wil u een stekkie' voor 'Ja zuster, nee zuster' met de legendarische passage: 'Ik geef een stekkie van de fuc / Ik geef een stekkie van de fuchsia / Van de fuc, fuc, fuchsia'. Daarna voltrok de revolutie zich in rap tempo. In 1974 achtte de Vara met 'Open en bloot' de tijd al rijp voor seksuele voorlichting via het scherm. Presentator Joop van Tijn schuwde zelfs het woord 'neuken' niet. Zijn kakkineuze uitspraak zal ervoor hebben gezorgd dat het bij sommige volwassen kijkers wat minder hard aankwam.

Zelf herinner ik me nog hoe Joost Prinsen in 'J.J. de Bom voorheen De Kindervriend' met de toewijding en concentratie van een klassieke zanger een tekst van Hans Dorrestijn vertolkte. 'Pieleman, pieleman / Trek er maar eens lekker an', luidde de boodschap, gebracht onder begeleiding van serene pianoklanken.

Niet iedereen zat op die boodschap te wachten, schrijft socioloog Cas Wouters in 'De jeugd van tegenwoordig. Emancipatie van liefde en lust sinds 1880'. Zo kopte De Telegraaf: 'VARA leert jeugd schuttingtaal'. Journalist Henk van der Meyden verwoordde in het bijbehorende artikel de veronderstelde verontwaardiging bij de gewone man. Toch deed Hilversum niet veel anders dan de maatschappij volgen.

Waar jeugd en seks eerder angstvallig uit elkaar werden gehouden, ontstond een steeds liberaler klimaat. Zelfcontrole kwam in de plaats van scherpe controle van ouders en de sociale omgeving. Een goed begeleide en voorgelichte jongere was mans genoeg om de seksualiteit te ontdekken. In huishoudens kon over veel onderhandeld worden. Steeds vaker stonden vaders en moeders vrijpartijen van kinderen onder het eigen dak toe, waar nauwelijks een generatie eerder nog chaperonnes met jongens en meisjes waren meegestuurd om maar te voorkomen dat er onverkwikkelijke zaken zouden gebeuren.

Wouters toont in zijn boek aan dat de omwenteling vanaf de tweede helft van de jaren zestig niet op zichzelf stond. Al vanaf 1900 was een verandering gaande, de omgang tussen de seksen werd informeler en er kwam meer ruimte voor seksualiteit. Zo was de gemiddelde leeftijd waarop jongeren voor het eerst seks met elkaar hadden al langer aan het dalen.

Jammer genoeg gaat de auteur, al belooft de titel van zijn boek anders, nogal summier in op de laatste decennia van de negentiende en de eerste decennia van de twintigste eeuw. Hij focust op de ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog en dan vooral die vanaf het moment dat alles opeens sneller gaat schuiven. Dat Wouters daarbij meer dan honderd pagina's uittrekt voor een opsomming van grote seksuologische onderzoeken, is geen voordeel. De lezer wordt overstelpt met percentages.

Door de aanpak van Wouters wordt wel goed duidelijk dat de vraagstelling van onderzoekers ook meegroeide met de maatschappelijke ontwikkelingen. Ook aardig: sommige onderzoekers kon het niet snel genoeg gaan. De auteurs van de 'Jeugd en Seks-rapporten' maanden de samenleving min of meer tot haast. Ze benadrukten hoe langzaam de emancipatie van jongeren op seksueel gebied opschoot, hoe aarzelend en beschroomd de toenadering tussen de seksen vaak nog verliep en hoe taai de overgeleverde codes van het omgangsspel waren.

Interessant is Wouters' goed uitgewerkte vergelijking tussen de manieren waarop jongeren in de VS en in Nederland aan elkaar snuffelden en nu nog steeds met elkaar contact leggen: het systeem van dating (volgens het boek deels terug te voeren op het vrijemarktdenken) tegenover de Europese code met verkeringen en verlovingen.

De Amerikanen kregen te maken met de wet van de remmende voorsprong. De seksuele moraal was aanvankelijk vrijer, maar ontwikkelde zich nauwelijks verder. Al bestaat een duidelijk verschil tussen theorie en praktijk: tegenover de meer behoudende opvattingen van ouders en jeugd staan eerste ervaringen op jongere leeftijd, eerste afspraken waarbij mensen al ver gaan en grotere aantallen abortussen, tienerzwangerschappen en -huwelijken.

Dat de seksuele revolutie in Nederland zo radicaal alles op zijn kop zette, heeft volgens Wouters ook veel te maken met het grotendeels wegvallen van de standsverschillen die de maatschappij lang hadden gedomineerd. Vroeger wasdeftig zoals het hoorde. Na de jaren zestig stond hetzelfde woord voor stijf en arrogant. Het werd geassocieerd met fatsoensrakkers en moraalridders. Grenzen vervaagden doordat de arbeidersklassen verburgerlijkten - tegelijk werden normen en waarden van de 'gewone man' breder geaccepteerd.

Vanaf het midden van de jaren zestig zien we dan ook dat Nederlanders steeds ruimdenkender worden over seksualiteit. Maar de 'alles-moet-kunnen'-mentaliteit blijkt bij herhaling op zijn grenzen te stuiten. In de jaren tachtig groeit het gevoel dat de bevrijding tirannieke trekken krijgt, en ontaardt in een heilig moeten. Dezelfde angst voor overdrijving van de seksualisering komt tot uiting in de zorgen over pornoficatie van de samenleving, in Nederland onder meer uitgedragen via de documentaire 'Beperkt houdbaar' van Sunny Bergman en het boek 'McSex. De pornoficatie van de samenleving' van Myrthe Hilkens.

Cas Wouters: De jeugd van tegenwoordig. Emancipatie van liefde en lust sinds 1880. Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam; 390 blz. € 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden