Interview

Seksueel geweld tegen vrouwen is epidemisch probleem

Renée Römkens Beeld Olaf Kraak

Seksueel geweld tegen vrouwen wordt nog veel te veel gebagatelliseerd, vindt Renée Römkens, de nieuwe hoogleraar gendergerelateerd geweld aan de Universiteit van Amsterdam.

Verkrachting, misbruik, een pak slaag van de partner: ruim veertig procent van de vrouwen maakt dit minstens één keer mee. Seksueel geweld tegen vrouwen is een probleem 'van epidemische omvang'.

Overal ter wereld zijn vrouwen er veel vaker slachtoffer van dan mannen, ook in Nederland. Toch kijken we er nog steeds van weg, zegt Renée Römkens, sinds vrijdag hoogleraar gendergerelateerd geweld aan de Universiteit van Amsterdam. Zij gaat zich op die leerstoel bezighouden met onderzoek naar overheidsmaatregelen tegen geweld.

Een opzichtige wegkijker is de Amerikaanse presidentskandidaat Donald Trump, die volgens Römkens gangbare 'normen uit de onderbuik' uitdraagt. Trump beweerde dat je vrouwen in hun kruis mag grijpen als je beroemd bent en deed die opmerking later af als 'kleedkamergezwets'. "Met andere woorden: zó praten mannen onder elkaar nu eenmaal, neem het ze maar niet kwalijk. Alsof dat iets verandert aan de inhoud van de boodschap, die in de kleedkamer blijkbaar bon ton wordt gevonden."

#NotOkay
Vrouwen over de hele wereld voeren inmiddels een Twittercampagne tegen ‘Pussygate’. Dit naar aanleiding van Donald Trump, die zei dat je vrouwen best in hun ‘pussy’ mocht grijpen. Op #NotOkay beschrijven ze hun eigen ervaringen met seksisme en seksueel geweld.

Versimpeling van het probleem
Het bagatelliseren van seksisme is niet de enige vorm van wegkijken die Römkens signaleert. Een andere is 'culturalisering', een verschijnsel dat opspeelde na de groepsaanrandingen in Keulen op oudejaarsavond 2015. De verdachten waren overwegend mannen van Noord-Afrikaanse afkomst. "Dáár werd op ingezoomd. Zo ontstond het beeld van islamitische mannen die totaal de weg kwijt zijn en zich vergrijpen aan vrouwen."

Dat was en is "een ongelooflijke versimpeling van het probleem", een vals en xenofoob frame volgens Römkens, die ook directeur is van Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. "Seksueel geweld is niet het exclusieve domein van 'de' islam, het is geen specifiek probleem van moslims. Maar als je dat zegt, word je meteen in het andere kamp gekatapulteerd, alsof je geweld van islamitische mannen goedkeurt."

Römkens noemt dit het othering-mechanisme: "De projectie op iets of iemand anders. Veel Nederlandse mannen vinden het moeilijk om seksueel geweld te zien als iets wat dichterbij komt." En dat terwijl het decor van het meeste geweld intiem is - de huis- of slaapkamer - en de dader nabij, weet Römkens. Ze promoveerde ruim een kwart eeuw geleden op een onderzoek naar de omvang en aard van geweld tegen vrouwen. Naar schatting 80 procent van de daders is een bekende van het slachtoffer, vaak een partner of ex-partner. Meestal doet de vrouw geen aangifte, waardoor veel ellende achter de voordeur blijft.

Niet meer een privéprobleem
Maar er is inmiddels toch veel hulp voor mishandelde en misbruikte vrouwen? Er zijn toch Blijf-van-m'n-lijfhuizen, meldpunten, websites, opvangtelefoons, wetten, politierechercheurs en overheidsmaatregelen die slachtoffers ondersteunen en tegen daders proberen te beschermen?

Zeker, seksueel geweld is zichtbaarder geworden in de maatschappij, zegt Römkens, en het heeft een belangrijke plek gekregen in het strafrecht. "Veertig jaar geleden was het nog een privéprobleem: Mevrouw, wat vervelend voor u dat uw man u slaat." Dat is veranderd, 25 jaar geleden is ook verkrachting binnen het huwelijk strafbaar gesteld.

Maar dat is niet genoeg in de ogen van de hoogleraar. "Nu treedt de overheid op ná seksueel geweld, nadat het is misgegaan. Dat is belangrijk, maar heeft zijn beperkingen. Uit onderzoek is bekend dat daders zich niet laten weerhouden door het feit dat geweld strafbaar is."

Voorkomen
In relaties kunnen andere normen gelden: 'als je getrouwd bent, moet je me gehoorzamen' of: 'als man heb ik hier recht op'. Daar kan het strafrecht vaak niet tegenop.

Daarom gaat Römkens seksueel geweld de komende jaren bestuderen vanuit genderperspectief. Omdat het véél vaker vrouwen dan mannen treft, kan het worden opgevat als een schending van een mensenrecht: het recht om vrij te zijn van discriminatie. Dat verplicht de overheid meer te doen dan alleen het inzetten van strafrecht: ze moet haar burgers tegen mensenrechtenschendingen beschermen.

"Dus rust er een plicht op de overheid om seksueel geweld te voorkomen. Om dat te bereiken moet ze de positie van vrouwen versterken, op alle terreinen, ook op de arbeidsmarkt en in het onderwijs."

'Grap' van Vindicat heeft gruwelijke context
De 'bangalijst' van de Groningse vereniging Vindicat was groot nieuws vorige maand. Mannelijke leden verspreidden een lijst van de 'mooiste mokkels', compleet met telefoonnummers. Met daarbij de tekst dat deze vrouwen 'over een kanon' mochten worden 'getrokken', zo schreef Trouw op 29 september.

Het complete citaat was een stuk grover: 'Moge de gore wijven met hun kut over een kanon getrokken worden'. De beslissing om 'kut' te schrappen, was op de redactie later onderwerp van discussie.

Volgens hoogleraar Renée Römkens was het geen gelukkige keuze. "Want dáár zit de essentie van het probleem: in geweld tegen de genitaliën van de vrouw. In oorlogen worden vrouwen op de meest gruwelijke wijzen verminkt in hun vagina: met stokken, met de loop van een geweer. Door het censureren van het citaat, bagatelliseerde Trouw de uitspraak van de jongetjes van Vindicat. Het werd beperkt tot een incident: ach ja, een uit de hand gelopen studentengrap. Terwijl de symboliek zo gruwelijk is, hun 'grap' heeft een diepe, gewelddadige context."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden