Seksueel geweld in de kliniek/Ingrid Peters: aanwijzingen dat het vaak voorkomt/'Psychiatrische kliniek een onveilige plek'

Voor sommige patienten is een psychiatrische kliniek een gevaarlijke plaats om te zijn, want vermoedelijk komt daar meer ongewenste intimiteit en seksueel geweld voor dan in het gewone leven.

ALDERT SCHIPPER

Dat zegt de gedragswetenschapper Ingrid Peters, beleidsmedewerkster van het bureau van de landelijke patienten- en bewonersraden in de geestelijke gezondheidszorg.

Of het er echt meer voorkomt dan in de rest van de maatschappij, is nog niet helemaal zeker. De geneeskundige hoofdinspectie voor de geestelijke gezondheidszorg doet er een onderzoek naar.

Het komt in elk geval volgens drs. Peters meer voor dan seksueel geweld van de kant van de hulpverleners en verpleegkundigen. Naar dat laatste is wel onderzoek gedaan en daarvoor bestaat een klachtenprocedure en een -bureau.

In een BBC-documentaire 'Sex on the Ward' werd deze maand een bloedstollend beeld geschetst van seksueel geweld binnen gemengde afdelingen van enkele psychiatrische ziekenhuizen. Ingrid Peters krijgt er zoveel berichten over, dat ze denkt dat het in Nederland niet veel anders zal zijn.

"Het is een echt probleem. Dat blijkt tijdens alle dagen die wij organiseren over psychiatrische ziekenhuizen en beschermende woonvormen. Het komt elke keer naar voren en als vrouwen onder elkaar zijn, praat men er al snel over. Maar men weet niet wat men ermee moet, want de ervaring leert dat het personeel klachten nogal eens bagatelliseert."

De daders zijn meestal mannen, vrouwen zijn doorgaans het slachtoffer, hoewel men ook mannelijke slachtoffers van seksueel geweld niet mag vergeten. Ze hebben dikwijls nog minder uitingsmogelijkheid dan vrouwen. Binnen de categorie seksueel geweld komen allerlei soorten gedrag voor. "Alles wordt genoemd, van een man die te dicht bij je gaat staan en zo je gevoel voor territorium geweld aandoet, tot pogingen tot aanranding en complete verkrachtingen. Ik hoor klachten over iemand die steeds tegen je aan gaat zitten en kusjes geeft en vraagt, tot verhalen van een bewoonster van een beschutte woonvorm die - eenmaal tegen haar wil benaderd door een man - van minuut tot minuut op haar hoede is of ze niet per ongeluk met die man in eenzelfde ruimte komt te verkeren. 'Hoor ik hem de trap opkomen, dan moet ik gauw zorgen het gezelschap van anderen op te zoeken', zei die vrouw. Ze zit helemaal in angst, wanneer ze denkt dat de man bezig is dronken te worden.

De klachten zijn niet zo frequent als over grove bejegening of schuttingtaal, maar als het gebeurt, wordt het algemeen als veel erger ervaren. In het blad 'Verpleegkunde nieuws' staat het voorbeeld van een vrouw die in een psychiatrische kliniek was opgenomen, nadat ze seksueel misbruikt was. Een van de eerste dagen dat ze in de instelling was opgenomen werd ze door een medebewoner verkracht."

Mensen die in een psychiatrisch ziekenhuis zijn hebben net zoveel behoefte aan contact en intimiteit als andere mensen. Maar in de psychiatrie geldt seks nog steeds als een enorm taboe. Het wordt genegeerd en gebagatelliseerd. Peters: "Een vrouw zei in een gesprek met een psychiater na lange aarzeling dat zij misschien in haar jeugd seksueel misbruikt was. De psychiater reageerde: 'We zijn wel heel erg open vandaag, mevrouw X.' Waarna het haar goed duidelijk was dat ze dit onderwerp maar beter achter haar kiezen kon houden. Juist in de psychiatrie zitten veel mensen met ervaringen met seksueel geweld. Wanneer een behandelaar zich rot schrikt, wanneer het te berde wordt gebacht, is dat voor een patient een tweede trauma."

De vrouwenhulpverlening heeft ook binnen de psychiatrie geholpen seks bespreekbaar te maken, maar het is volgens Peters in de psychiatrie nog steeds moeilijk bespreekbaar. "En er zitten in de inrichtingen nog bosjes mensen die nooit gevraagd is naar eventuele traumatische seksuele geweldservaringen uit het verleden. Ook het verplegend personeel weet dikwijls niet met het onderwerp om te gaan. Als iemand over seksuele ervaringen uit het verleden begint, probeert de verpleegkundige maar gauw een ander onderwerp bij de kop te nemen. Als men erop in zou gaan, heeft men vrees dat er een hele beerput opengaat, die men niet kan hanteren. Inderdaad is bij ernstige trauma's een ervaren gesprekspartner nodig, maar je mag zo'n mededeling niet negeren.

Voor patienten is het soms schokkend schunnig woordgebruik te moeten ondergaan van de kant van mede-patienten. Er kwam ook een klacht over openlijk masturberen door een mannelijke patient. Het verplegend personeel denkt dan vaak: 'Ach, die man is gek, dat hoort er zeker bij', maar voor een vrouw die dat moet gadeslaan, kan dat buitengewoon vervelend zijn, wanneer de staf geen maatregelen neemt. De vrouw die dit vertelde, had zelf, voordat ze werd opgenomen, seksueel geweld ondergaan en al die ellende kwam weer naar boven."

Mensen in de psychiatrie hebben dikwijls maar weinig zakgeld. Een pakje sigaretten vormt voor iemand die slechts 250 gulden per maand kan uitgeven, een heel ding. Het komt volgens Ingrid Peters voor dat een vrouw een man maar laat begaan in ruil voor een pakje Marlboro. "Het is een vorm van prostitutie, sommige vrouwen hebben geen andere keus dan in te gaan op zo'n vorm van schijnintimiteit."

Het is een grensgeval. "Ik geef toe, voor de verpleegkundige is het dikwijls niet duidelijk herkenbaar of seksuele intimiteit gewenst of ongewenst is, maar de patiente die er slachtoffer van is, moet weten dat ze met klachten ergens terechtkan.

In feite vormt een instelling voor geestelijke gezondheidszorg een onveilige plaats. Het is toch te dol dat een psychiatrisch ziekenhuis of een beschermende woonvorm, die eigenlijk veilige plekken moeten zijn, in feite onveilig zijn. Die dubbele boodschap die van dat feit uitgaat, is buitengewoon ongezond.

Ik ben ervoor niet uitsluitend te kijken naar negatieve ervaringen met seksualiteit. Ook positieve en waardevolle beleving van seks is in de psychiatrie nog iets nieuws. In de meeste psychiatrische ziekenhuizen bestaat een verbod op het uit vrije wil met elkaar naar bed gaan. Het geeft onrust op de afdeling, luidt de filosofie. Niet dat men zich er echt aan stoort, maar er zou veel meer ruimte voor gezonde en waardevolle beleving van de seksualiteit moeten zijn. Ook fysiek, bijvoorbeeld in de vorm van eenpersoonskamers en logeerruimten, waar een bewoner die niet naar huis kan, toch een nachtje zijn of haar partner kan ontvangen. Zulke voorzieningen komen de laatste jaren schoorvoetend."

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden