'Seksualiteit is een persoonlijk strijdmiddel'

AMSTERDAM - Tussen hoge, naar binnen gezogen lachjes en rustig gesproken Kantonees, vallen ineens herkenbare woorden. De Chinese schrijfster Hong Ying (34) heeft het over Thomas Mann. Het onderwerp is heimwee.

Hong Ying is een paar dagen in Amsterdam. Ze is de auteur van de onlangs in het Nederlands vertaalde roman 'Zomer van verraad', geschreven tegen de achtergrond van de bloedige ontruiming van het Plein van de Hemelse Vrede in Peking door het Chinese leger, in juni 1989.

Heimwee is van alle tijden en culturen. Hong Ying woont sinds 1991 met haar Chinese echtgenoot, die Sinoloog is, in Londen. Ze is klein, tenger, meisjesachtig, goedlachs en ernstig tegelijk. Ze spreekt een handjevol Engels, daarom is de vertaler van het boek, Mark Leenhouts, als tolk bij het gesprek aanwezig. Thomas Mann duikt op vanwege het verscheurde gevoel nu China zo ver weg is. In Londen is ze eenzaam. Dat heeft te maken met cultuurverschillen, maar Hong Ying mist vooral de mensen met wie ze een vertrouwd contact had. Aan de andere kant: misschien is het iets dat ze altijd nastreeft, het ideaal dat zich altijd ergens anders bevindt.

Zo verging het ook Thomas Mann, toen hij tijdens het nazi-regime in ballingschap naar Amerika vertrok. “Eerst zei hij: 'Mijn thuis is waar ik ga.' Maar hij voelde zich in Amerika helemaal niet thuis, sloot zich af, had last van heimwee en ging uiteindelijk naar Zwitserland. Daar hield hij zich nog uitsluitend bezig met de Duitse uitgaven van zijn werk. De rest interesseerde hem niet. Dat gevoel heb ik ook, ik wil een Chinese schrijfster voor een Chinees publiek zijn, geen migrantenschrijfster.”

Het verscheurde gevoel heeft ook te maken met de verstoorde illusies van een generatie jonge Chinezen, waar Hong Ying deel van uitmaakt. Want haar heimwee naar China is grotendeels gebaseerd op een China dat niet meer bestaat. Ze is naar haar weten de eerste schrijfster die in romanvorm de gebeurtenissen aanhaalt die tijdens de zomer van 1989 de hele wereld schokten. De vredige demonstraties van met name studenten voor meer vrijheid en democratie werden toen met bruut geweld neergeslagen, het Plein van de Hemelse Vrede met legertanks schoongeveegd. Daarna was het stil. Hong Ying ging in februari 1989 studeren aan de Lu Xun schrijversschool in Peking en maakte alles van dichtbij mee.

'Zomer van verraad' begint de ochtend na het bloedbad, als de jonge dichteres Lin Ying tussen de puinhopen probeert het appartement van haar minnaar te bereiken. Het boek, dat tot op heden niet in China verscheen, beschrijft wat er in kringen van studenten, schrijvers en kunstenaars gebeurde, die de jaren daarvoor in relatieve vrijheid hadden geleefd. Het boek beschrijft tevens de ontwikkeling, of beter gezegd: de seksuele bevrijding van de vrouwelijke hoofdpersoon, nadat ze zich door haar minnaars bedrogen en gekleineerd voelt. Het boek eindigt in een orgastisch kunstenaarsfeest, waar Lin Ying het initiatief neemt tot een openbare, expliciet beschreven vrijpartij. Iedereen gaat uit de kleren en volgt haar voorbeeld. Het geheel doet oppervlakkig denken aan een love & peace-happening uit de jaren zestig, de achtergrond van het regime in China maakt het een stuk grimmiger, apocalyptischer. Het feest wordt door de politie verstoord, Lin Ying is de enige die naakt blijft dansen. Ze wordt gearresteerd.

Aanvankelijk roept het boek bevreemding op. Waarom lezen over een meisje met boos liefdesverdriet (ze treft de eerste minnaar met zijn vrouw in bed aan) terwijl achter haar de stad in brand staat? Meer en meer blijkt echter hoe de persoonlijke vrijheidsstrijd van Lin Ying verstrengeld is met de vrijheidsstrijd van een hele generatie. “Seksualiteit is een strijdmiddel, het is een persoonlijke kracht waar niemand aan kan komen”, zegt Hong Ying. “Als alle hoop op verandering is ingeslagen, slaat Lin Ying deze weg in, maar ook dat blijkt uiteindelijk een wanhopige te zijn.”

In het Westen is alles natuurlijk anders, beaamt de schrijfster, die naar eigen zeggen grotendeels te vereenzelvigen valt met de hoofdpersoon uit haar boek. “Daar is die fase van bijna overdreven vrijheid allang voorbij. Mannen en vrouwen gaan hier anders met elkaar om, je ziet veel gelukkige echtparen, vrouwen die echt blij zijn met hun man. In China hebben vrouwen nauwelijks iets te vertellen.” Dan, hoog lachend: “In China heeft elke man er nog een vrouw bij.”

Hong Ying werd geboren tijdens de jaren van de grote hongersnood in Chongqing in de zuidelijke provincie Sichuan. Ze komt uit een arm gezin, woonde met dertien andere families in een huis. Een benauwende, eenzame jeugd, waar Hong Ying zich met moeite aan wist te ontworstelen. Ze vertelt over haar geboortestreek alsof het een land is uit een sprookje: “Chongqing heeft een vreemd klimaat. In de winter is het koud en in de zomer heel heet. De stad ligt in een soort pan tussen de bergen. Het regent er vaak en er is altijd mist. Door die mist hangt er ook een mysterieuze, vreemde sfeer. Voor een schrijfster is het een goede plek om geboren te worden, alsof je met dat schrijven door de mist heen wil tasten.”

'Zomer van verraad' verscheen voor het eerst in 1992 in kleine oplage in Taiwan. “De mensen die er bij waren die zomer - de meesten zijn uitgeweken naar Europa of de Verenigde Staten - waren nostalgisch over het boek. Die nostalgie heeft vooral te maken met de tijd vóór het incident, het vrije klimaat dat eind jaren tachtig in China heerste. Er kwamen goede boeken uit, films, er waren tentoonstellingen. Er was veel meer intimiteit, mensen gingen ook seksueel heel vrij met elkaar om.”

Daar is nu niets meer van over, vertelt Hong Ying. “Door de politieke repressie, de groei van materialisme en ook het nationalisme, gaat het veel meer om zaken als: 'wat verdien je?' Mensen zijn gedwongen zich met hele basale dingen bezig te houden, ook de kunstenaars die zijn gebleven. Geen van mijn vrienden is nog met zaken als 'kunst' of 'democratie' bezig.” Hong Ying blijft, ondanks die verstoorde dromen, lachen. En schrijven. Om te overleven.

Hong Ying, 'Zomer van verraad', uitgeverij Meulenhoff, ¿ 29,90. Morgen zendt de Ikon deel twee uit van 'Als pleinen konden vertellen' van Rob Hof, waarin Hong Ying aan het woord komt. Op 9 april vertoont de RVU de documentaire 'Zomer van verraad', die Rob Hof geheel aan Hong Ying wijdde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden