Seks en geweld bij de Romanovs

De Romanovs in 1911, met de laatste tsaar, Nicollaas II.Beeld Trouw

Als historicus Simon Sebag Montefiore iets aantoont in zijn nieuwste boek dan is het wel hoe ongelimiteerde macht een ongekend deformerend effect heeft op mensen van vlees en bloed. De Brit doet dat in zijn biografie van de mythische Romanov-dynastie die drie eeuwen lang Rusland onder de knoet hield. Het boek is een bloemlezing van seksuele uitspattingen, wrede martelpraktijken en moorden.

Sebag Montefiore doet geen enkele moeite om de soms gruwelijke details buiten het boek te houden. Sterker nog, hij lijkt er naar op zoek te zijn gegaan. In het restaurant van de Hermitage in Amsterdam zegt hij dat de excessen van de Romanovs zo overdreven en onwaarschijnlijk leken dat veel nuchtere historische onderzoekers deze bedeesd hebben afgezwakt. "Je kunt echter onmogelijk de bestuurlijke hervormingen van Peter de Grote begrijpen als je niet ook zijn naakte dwergen en met dildo's zwaaiende pausen in je betoog betrekt."

Sebag Montefiore (51) schreef al verschillende boeken over Rusland. Zijn biografie van Stalin won in 2004 in Engeland de prijs voor beste geschiedenisboek. Een uitstapje maakte hij met een biografie van Jeruzalem (2011) die in Nederland juichende kritieken kreeg.

Interesse in Rusland
Dat hij geïnteresseerd raakte in de Russische geschiedenis heeft vooral te maken met zijn familie-achtergrond. De ouders van zijn moeder waren arme joden uit Litouwen die rond 1900 de pogroms in het Russische rijk zat waren en die dachten dat zij tickets hadden gekocht voor een boottocht naar New York, maar aan land werden gezet in het Ierse Cork. Ook daar woedde het antisemitisme en zij vluchtten naar Engeland.

"Rusland past perfect bij mijn schrijfstijl", zegt hij een dag na de presentatie van de Nederlandse vertaling. "Alles in dat land is flamboyant, gigantisch gepassioneerd, gewelddadig, wreed en extreem. Ik ben gek op het absurde, de komedie in het leven. Je hebt gelijk, ik let erg op bizarre details en die heb ik nodig. Ik zou eerlijk gezegd geen geschiedenis kunnen schrijven van Londen of Nederland. Ik moet groot kunnen uitpakken, zoals in mijn boek over Jeruzalem. Die stad heeft zoveel meegemaakt, dat paste ook bij die formule."

Sebag Montefiore pakt de geschiedenis op rond 1600 toen in Rusland een vernietigende burgeroorlog woedde die de Tijden der troebelen wordt genoemd. In een uiterste poging om het geweld te beteugelen schoof de adel in 1613 Ivan - 'de Verschrikkelijke' - Romanov als tsaar naar voren. Dat bleek een gouden greep. Na hem zouden er nog 19 tsaren volgen, de een met meer succes dan de ander. In 1917 kwam de dynastie tragisch aan haar einde nadat revolutie uitbrak en Lenin de tsaar, tsarina en hun kinderen liet doodschieten.

Het verhaal van de Romanovs dat u vertelt, is bevolkt met seksbeluste idioten die te gewelddadig zijn voor woorden. Is dat verhaal ook te vertellen over andere dynastieën in Europa?
"Absoluut niet. Ik maak in mijn boek het punt dat de autocraten in Rusland - nu trouwens nog steeds - ongelimiteerde macht hadden. De Britse koninklijke familie had altijd te maken met de beperkingen van een klein land en kleine budgetten en met de beperkingen van de samenleving en invloedrijke, verstandige instituties. Voor de Habsburgse monarchie gold hetzelfde. Die moest rekening houden met parlementen en inspraakorganen. Zelfs in Frankrijk ging dat zo. Vanaf de Middeleeuwen was die koninklijke macht beperkt, zelfs onder Lodewijk de veertiende."

U maakt in uw boek korte metten met het overwegend positieve beeld dat Nederlanders van Peter de Grote (1672-1725) hebben, die ons land bezocht en als scheepsbouwer werkte. We weten dat hij langer dan twee meter was en dat hij Rusland ingrijpend heeft hervormd.
"Het grote misverstand dat het Westen heeft van Russische hervormers is dat zij de Russen zouden vrijmaken. Peter heeft Rusland zeker opgestoten in de vaart der volkeren, maar hij was altijd een brute tiran die geen middel onbenut liet om aan de macht te blijven. Hij wist dat de autocratie vereiste dat hij onvermoeibaar alert bleef en dat hij moest dreigen. Afvalligheid moest hij hard afstraffen.

"Hij kreeg zo de trekken van een monster. Hij liet zijn eigen zoon zodanig martelen dat die aan de verwondingen overleed. Ook liet hij eens tweehonderd rebellen, of zij dat echt waren valt te betwijfelen, een hele winter aan bomen in de stad hangen. Daar stond tegenover dat hij Sint-Petersburg herschiep en geen detail uit het oog verloor. Hij liet plekken aanleggen waar mensen hun behoeften konden doen. Hij schreef verschillende boeken over etiquette. Wie op de grond spuugde of met volle mond praatte, kon op een afstraffing rekenen.

"Peter was gek op Nederlandse technologie, stijl, bier en meisjes. Al de mooie dingen die het leven kent. Hij bewonderde Nederland omdat hij het als een van de meest moderne en hi-tech staten beschouwde. Hij was zeer geïnteresseerd in de Nederlandse marine, die de grootste van de wereld was. Hij wierf Nederlandse kapiteins en leerde Anna Mons kennen die een van zijn belangrijkste maîtresses werd.

"Maar van de Nederlandse Verlichting moest hij niets hebben. Nee, dat is geen contradictie. Dat is een bepaalde naïviteit van de Westerse kant. Hij was in Nederland geïnteresseerd omdat hij dacht dat hij er iets aan kon hebben. Hij wilde de technologie kopiëren en niet de Nederlandse waarden die daarbij hoorden. Hij wilde technologie, ironisch genoeg, om die tegen het Westen te gebruiken. Net als in twintigste en eenentwintigste eeuw. Er is niets veranderd."

Peter de GroteBeeld Trouw

Niets veranderd? In hoeverre lijkt het beleid van de huidige president Poetin op dat van de Romanovs?
"Ik bedoel ermee dat het regime van Poetin dezelfde aspiraties en waarden heeft als zijn voorgangers, inclusief Lenin en Stalin. Die laatste mixte de imperiale ambities van de Romanovs met de uitgangspunten van het marxisme. Het bleef zo een kleine kliek die het land bestuurde en erin slaagde om het rijk aanzienlijk uit te breiden. Stalin veroverde gebied tot ver in Duitsland. Daar konden de tsaren alleen maar van dromen. Polen en Finland werden ingelijfd. Toen iemand Stalin eens complimenteerde met de verovering van Berlijn, antwoordde hij sip dat het lang niet zo mooi was als de prestatie van Alexander I die tot twee keer toe Parijs veroverde. En hij maakte geen grapje. Hij was echt jaloers.

"Poetin vermengt de tradities van de bolsjewieken en de Romanovs: dan krijg je Poetisme. Russen zien heus wel dat Poetin de regels aan zijn laars lapt en ze waarderen het. Er zijn natuurlijk grote verschillen tussen die twee perioden. Mensen hebben het materieel een stuk beter. Poetin moet het dus wel iets anders doen. Je kunt geen autocratie hebben in een tijd met internet. Zijn doel was om het respect en autoriteit terug te geven aan de staat. En hij wil overleven, zo typisch Romanov."

In het boek ontbreekt niet dat Anna Paulowna, dochter van tsaar Paul I, in 1816 trouwde met Willem II, de latere koning van Nederland. Sebag Montefiore noemt haar in zijn boek Annette, net als haar familie deed, omdat er al zoveel Anna's zijn in de geschiedenis van de Romanovs. In het sobere Nederland miste zij de glamour van Sint-Petersburg.

"Ja natuurlijk. Die stad was zo flamboyant, zo excessief, zo dynamisch. Maar ze miste waarschijnlijk niet de intriges en gevaar van het Russische hof. Ze werd steeds banger om in die kringen te verkeren. Aan de andere kant maakte ze wel de revolutie mee van 1830 toen België zich afscheidde van Nederland. Rusland moest nog even wachten op een revolutie."

Grote risico's
Dat vanaf 1800 de baan van tsaar steeds grotere risico's met zich meebracht, laat Sebag Montefiore duidelijk blijken. Zo zijn er van de twaalf laatste tsaren zes vermoord. Twee door middel van verstikking, één met dolksteken, één met dynamiet en twee met een kogel.

Tot in 1801 Paul werd vermoord, wilde iedereen volgens Sebag Montefiore tsaar worden. Het was een geweldige baan, die de grootste rijkdommen bracht. "Na 1801 barstte iedereen in huilen uit als bleek dat hij of zij de opvolger van de overleden tsaar was. De problemen waarvoor een tsaar zich gesteld zag werden steeds groter. Het werd moeilijker om Rusland te besturen, omdat er steeds meer gebieden bijkwamen."

De Britse historicus laat naast de gruwelen zien hoe ongekend succesvol de familie was in het opbouwen van een rijk en dat er allesbehalve reden is om te doen alsof er een vloek rustte op de Romanovs. Hij vindt hen de meest succesvolle machthebbers sinds de Mongolen. Sebag Montefiore becijferde dat na het aantreden in 1613 het Russische Rijk groeide met 142 vierkante kilometer per dag, 52.000 vierkante kilometer per jaar. 'Het opbouwen van een rijk zat de Romanovs in het bloed', zo schrijft hij.

Een van zijn favorieten is Catharina de Grote over wie hij al eerder een biografie schreef. "Zij was zo getalenteerd en superintelligent en, naar Russische maatstaven, erg humaan en verlicht. Zij was zo bijzonder en we weten zoveel van haar door de liefdesbrieven die zij aan haar minnaar Grigory Potemkin schreef."

Onderschatte tsaar
Maar zij was niet de enige die veel talent had, meent Sebag Montefiore. Hij wijst op Alexander I, die hij de meest onderschatte tsaar vindt. "Hij veroverde Parijs twee keer en dat is niet niks. Zijn imago is ondergraven door wat Napoleon over hem heeft gezegd. Maar hij was een complex en intelligent persoon. Alexander I onderhandelde met grote diplomaten als Metternich en Wellington, hij bepaalde in grote lijnen hoe Europa de volgende vijftig jaar eruit ging zien. Hij was de enige monarch die op het zelfde niveau kon onderhandelen als die grote staatsmannen uit die tijd die daar zaten vanwege hun talent."

Alexander I.Beeld Trouw

Sebag Montefiore reageert geprikkeld op de opmerking dat de monarchie een anachronisme is. "Hoezo? Nog steeds regelen we alles in ons leven via familiebanden. We geven zo onze waarden door, onze taal, onze bezittingen. We voelen ons er veilig. Ons leven is toch geen anachronisme? Het is misschien niet rationeel, maar zo richten we ons leven in."

"Wat is de meest meritocratische natie van de wereld? De VS? Kijk eens hoe dat land al een behoorlijke tijd wordt geregeerd door twee families. De monarchie is human nature", zegt hij schaterlachend. "Ik ben een monarchist. Waarom? Omdat de monarchie werkt. Net zoals het voor de Romanovs lang werkte. Zij waren lang succesvol, maar moesten het afleggen tegen industrialisatie. Daar hadden zij geen antwoord op."

De Romanovs van Simon Sebag Monteflore.
Nieuw Amsterdam Uitgevers 1024 pagina's. Prijs € 49,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden