Seks blijft lastig om te zien

Lars von Trier weet ons met zijn nieuwste film vast eindelijk seksueel te bevrijden. Hoe expliciet ging het eraantoe in al die artistieke films tot dusver?

Aan de nieuwste film van de Deense regisseur Lars von Trier, 'Nymphomaniac', waarvan het eerste deel donderdag in de bioscoop verschijnt, ging een uitgekiende pr-campagne vooraf. De regisseur kondigde zijn film over een seksverslaafde vrouw twee jaar terug in Cannes al provocerend aan als 'hardcore porno', maar Von Trier schuwt sindsdien de media.

Wel verschenen er overal affiches met de gezichten van de oh-eeh-grimassende acteurs. Fragmenten uit het script werden rondgestuurd naar kranten. En vorige week verscheen in veelvoud het bericht op internet dat in Florida een zaal vol kinderen per ongeluk voor hun Disneyfilm de trailer van 'Nymphomaniac' te zien had gekregen. Ook dat moest wel haast bekokstoofd zijn. Schitterende trailer overigens, maar niet voor je kinderen.

Provocateur Von Trier nam zo alvast een voorschot op het schandaal, dat min of meer vaste prik geworden is, als het gaat om expliciete seks in de artistieke film. Denk aan klassiekers als 'Turks fruit' en 'Last tango in Paris' of recenter '9 Songs' van Michael Winterbottom of 'The brown bunny' van Vincent Gallo.

Begin dit jaar overleed een van Von Triers voorgangers: de Japanse regisseur Nagisa Oshima, regisseur van 'L'empire des sens', de legendarische film die na zijn verschijning halverwege de jaren zeventig nog wel zeker een decennium in de nachtvoorstelling in de bioscopen draaide, omgeven door gefluisterde verbijstering. Seks zoals je het nog nooit eerder in een gewone bioscoop had gezien, zei men, inclusief een ei, en wurgseks tot de dood erop volgde. Een film waar je toch een beetje tegenop ging zien, en die me, toen ik hem alsnog zag dit jaar des te meer verraste in vrijmoedigheid en gekte. Ja, dat ei ging erin, en jee, ze doen het gewoon waar iedereen bij zit.

De seks in 'L'empire des sens' was in 1976 explicieter dan wat er eerder ooit te zien was geweest in de artistieke film, en heeft sindsdien ook school gemaakt, maar 35 jaar later zijn we er nog steeds niet echt aan gewend. En dat terwijl 'Blue Movie' al in 1971 het einde van de filmkeuring aankondigde. Regisseur Wim Verstappen wist de commissie ervan te overtuigen dat de vrolijke seks in de Bijlmerflat niet pornografisch was, maar functioneel zoals dat toen nog heette. De film ging erover. In Hollywood schafte men eveneens in de jaren zeventig de Hays-code af die het tonen van alle seksuele handelingen verbood. (En die bijvoorbeeld aparte bedden voor man en vrouw voorschreef. Ik heb als kind lang gedacht dat ze in Amerika het tweepersoonsbed niet kenden).

In Amerikaanse films heeft het geweld sindsdien uitzinnige vormen aangenomen, maar blijft de seks voorzichtig. In Europa en Azië is dat anders. Begin deze eeuw sprak men over een 'geile golf' (de tweede, de eerste was in de jaren zeventig rond Pim de la Parra en Wim Verstappen, Pim & Wim) toen de Franse regisseurs Catherine Breillat en Viriginie Despentes feministische films met en over veel seks maakten waarin ze de machtsverhoudingen tussen man en vrouw aanklaagden. Beiden maakten gebruik van porno-acteurs en toonden de daad expliciet. In Frankrijk werd de film van Despentes, die de regisseuse zelf geen porno noemde, tot haar teleurstelling toch verbannen naar de toen al bijna uitgestorven aparte pornotheaters.

Die terugkerende schandalen zeggen iets over de films, maar uiteraard ook iets over de gêne van de toeschouwers, voyeurs in het donker, die bij deze seksscènes meer dan op andere momenten met hun eigen blik worden geconfronteerd. Zeker omdat je niet zelf kijkt, maar met de filmmaker mee, en diens blik niet altijd rijmt met de jouwe. De meest genante seksscènes zijn gek genoeg ook niet de meest expliciete scènes, maar vooral de niet-gelukte scènes in slappe films. Zo werd dit jaar actrice Anna Drijver me te bloot terwijl ze op de schoot van haar vriendje joelend klaarkomt in 'Smoorverliefd'. Niet om wat je zag (weinig), maar vanwege de plompverlorenheid. Je zag zo die 'body doubles' uit 'Love actually' voor je, de jongen en het meisje die de standjes doen waar de acteurs geen zin in hebben; de bizarre situatie op zo'n filmset. Go for it, Anna.

Afgelopen mei was er opschudding rond de zeven minuten durende, gebeeldhouwde seksscène in Gouden Palm-winnaar 'La vie d'Adèle'; een controverse die deels ook voor onttovering zorgde. De drie uur durende film over de opkomst en ondergang van de passie tussen twee jonge vrouwen sleepte het publiek mee, maar vervolgens begonnen de actrices te klagen over de dictatoriale aanpak van de regisseur, over de tien dagen die de seksscène had gekost, over hun uitputting in de improvisaties.

De gekwetste Abdellatif Kechiche had zijn film bijna uit de bioscoop teruggetrokken omdat hij vond dat de actrices zijn werk hadden besmeurd. En je kon na alle verhalen die 'making of' er ook doorheen zien: hartstocht die ontaardt in getob. Dan maar weer een klap? Dan maar nog een grom?

Het rumoer rond 'La vie d'Adèle' tekent de breekbaarheid van seksscènes in de artistieke film. Seks is een geheim, met verboden omgeven bovendien. Wat de artistieke seks onderscheidt van de pornofilm is niet of je er wel of niet opgewonden van wordt, wel dat je van de artistieke filmmaker mag verwachten dat hij iets van het mysterie van de seksualiteit wil doen begrijpen.

En nu is er dan 'Nymphomaniac'. En weet wel: het is het genie van Von Trier wel toevertrouwd om ons eindelijk echt te bevrijden. In deel 1 volgen we de 'al vroeg mechanisch geïnteresseerde' nieuwsgierige jonge vrouw Joe (Stacy Martin) die het geheim van seks wil leren kennen, wat ontaardt in een seksverslaving waarin ze het met zoveel mannen doet dat ze ze niet meer uit elkaar kan houden.

Veel seks inderdaad, maar hardcore porno is dit niet, daarvoor wordt de seks in dit eerste deel, ook voor de toeschouwer, te veel gewoon iets wat je doet, als eten en drinken, zij het minder bevredigend. Tot het moment waarop Joe verliefd wordt, even. Dan keert de intimiteit terug in de film, en iets van het mysterie: overal ziet ze zijn handen, jaloers volgt ze zijn gangen. Daar voel je de intensiteit en breekbaarheid van de liefde; 'het mysterieuze ingrediënt van de lust', en word je alsnog geraakt. Heel mooi.

De recensie van de film 'Nymphomaniac I' van Lars von Trier staat morgen in de Verdieping.

Van makers mag je verwachten dat die iets van het mysterie van de seksualiteit ontrafelen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden