Seculieren en gelovigen moeten in relatietherapie

begrip | interview | De christelijke orthodoxie moet niet vechten voor politieke symbolen als het ambtsgebed en de 'gratie Gods' waarmee wetten worden uitgevaardigd. Zoek liever de dialoog met de seculiere meerderheid, adviseert Cors Visser.

Christenvervolging, een seculiere dictatuur, een goddeloze storm die opsteekt - als orthodox-protestanten het veranderende Nederland in ogenschouw nemen, willen ze wel eens grote woorden gebruiken. Daarmee verraden ze hun calimero-complex, zegt Cors Visser, directeur van de christelijke denktank ForumC. "Heel onverstandig."

Maar de seculiere meerderheid doet het niet veel beter. Die ziet in elke vorm van religie een gevaar en wil alles wat naar geloof zweemt verbannen naar de privésfeer. Bokito's die hun macht laten gelden, noemt Visser hen, in navolging van de rechtssocioloog Wouter de Been, die in 2012 beschreef hoe de rollen in de afgelopen decennia zijn omgedraaid. De protestgeneratie van weleer, die het religieuze establishment uitdaagde, is inmiddels zelf een meerderheid geworden en laat zich gelden. Visser schreef er een boekje over, 'Seculiere Bokito's en christelijke Calimero's', waarin hij betoogt dat beide partijen erbij zouden winnen als ze elkaar beter zouden begrijpen. Zijn aanbeveling: ga in relatietherapie.

Dat de orthodox-protestanten het gevoel hebben uitgerangeerd te worden, heeft volgens Visser veel te maken met het wegvallen van het CDA als vanzelfsprekende machtsfactor - toen in 2012 het huidige VVD-PvdA-kabinet aantrad, organiseerde het Reformatorisch Dagblad een bezinningsavond onder de titel 'De storm steekt op. En u slaapt?' Visser ziet het als een 'verlaat rouwproces', een ontkenning van het feit dat men 'een heel kleine minderheid' is geworden.

Van christenvervolging is geen sprake, zegt hij. Wel was het 'kleinzielig' van de seculiere meerderheid om de weigerambtenaar te verbieden, maar verder betreft de politieke clash tussen geloof en ongeloof vooral symbolen. De seculieren richten hun pijlen op de restanten van de christelijke dominantie (wet op de smadelijke godslastering, het ambtsgebed in gemeenteraden, de 'gratie Gods' waarmee wetten worden uitgevaardigd). Wat Visser betreft is het nog maar de vraag of die restanten de moeite van het verdedigen waard zijn.

"Neem het ambtsgebed. Ik weet dat het christelijke raadsleden er niet om gaat hun geloof op te leggen, ze vinden het gewoon belangrijk de zegen van God over hun werk te vragen. Maar dat kunnen ze ook thuis doen. Ik zou het mooi vinden als SGP en ChristenUnie het initiatief zouden nemen om die ambtsgebeden af te schaffen. Je moet je afvragen of je überhaupt christelijke politieke partijen moet willen; de verwevenheid van geloof met macht heeft het christendom niet altijd een goede naam bezorgd. Daarnaast zou er goed effect van uitgaan als de christelijke partijen zelf lieten zien dat zij anderen niets op willen dringen. Voor het afkondigen van wetten 'bij gratie Gods' geldt dat ook. Smadelijke godslastering? God heeft de Nederlandse wet niet nodig om te zorgen dat zijn naam niet ijdel wordt gebruikt."

Hebben sommige seculieren nog rekeningen te vereffenen met een christelijk verleden? Zo wordt het in de orthodoxie soms ervaren, zo blijkt uit uw boek.

"Ik denk dat dat wel zo'n beetje afgelopen is, de Maarten 't Hart-generatie is politiek gezien geen grote factor meer. Voor zover de seculieren van nu nog een gevecht voeren, is het een gevecht tegen de aanwezigheid van religie in het publieke domein, niet tegen religie als zodanig."

Waarom zou die meerderheid geïnteresseerd moeten zijn in een dialoog, of zelfs relatietherapie, met een minderheid die slechts vijf procent van de bevolking vertegenwoordigt?

"Het zou, om met ChristenUnie-voorman Gert Jan Segers te spreken, getuigen van democratische luiheid om dat na te laten - een luiheid die iedere meerderheid wel enigszins in zich heeft. Intussen gaat het toch nog altijd om bijna een miljoen mensen, en belangrijker nog: minderheden zijn bij uitstek gevoelig voor onrecht, in die zin hebben ze een signaalfunctie. Vergelijk het met Denk - dat zijn Calimero's pur sang, met een hele grote snavel - maar ergens hebben ze wel een punt. Ze zijn gevoelig voor een bepaald onrecht, dat zie je. Namelijk dat er meer dan latent racisme heerst."

Dat betreft dan altijd onrecht dat de eigen groep wordt aangedaan, is dat niet een beetje beperkt?

"Dat is inderdaad een zwakte, en die zie je ook terug bij de orthodox-protestanten. Ze signaleren terecht dat er soms krampachtig met religie wordt omgegaan in de samenleving, maar de zaken die ze aankaarten hebben toch bijna altijd te maken met hun eigen agenda: het bijzonder onderwijs, subsidies voor christelijke organisaties. Heel vrolijk word ik daar niet van. Ik vind het jammer dan de verdeling dan zo is dat Boris van der Ham (voorzitter Humanistisch Verbond) opkomt voor de vervolgde atheïsten en Joël Voordewind (CU-Kamerlid) voor de vervolgde christenen, in plaats dat beiden het opnemen voor beide groepen. Dat zou sterker zijn. Om die reden zou de SGP ook de godsdienstvrijheid van moslims moeten verdedigen, in plaats van daar vraagtekens bij te zetten."

Heeft het gevoel van benardheid binnen de orthodoxe-protestantse zuil niet ook een theologische achtergrond?

"Er heerst een wij/zij-denken dat inderdaad deels theologisch geworteld is, de wereld als negatieve tegenhanger van de kerk. Ik probeer die term zoveel mogelijk te vermijden. Het werkt niet en het is ook niet terecht: als je echt gereformeerd bent, zul je erkennen dat de wereld uiteindelijk ook in jezelf zit. Wij klooien ook maar wat aan voor Gods aangezicht. Anderzijds is er wel echt iets aan de hand: een toenemende spanning tussen vrijheid en gelijkheid. In hoeverre ben je nog vrij om af te wijken van de norm van de seculiere meerderheid, ook bij de inrichting van je eigen organisatie, en specifiek als het gaat om de positie van vrouwen en homo's? Bij het ja-tenzij-systeem voor orgaandonatie geldt iets dergelijks; ook daar wordt iets van de vrijheid van de burger afgenomen."

Als het gaat om gelijkheid, welk criterium moet de overheid dan hanteren? Mag een vrijmetselaarsloge alleen mannen toelaten, een kerk de ambten reserveren voor mannen, een politieke partij vrouwen weren als lid?

"Belangrijk criterium is of er wel of geen overheidsgeld in het geding is. Is dat niet zo, dan ben ik voor extreem veel vrijheid. Een tennisclub voor mannen? Uitstekend. Alleen voor homo's? Prima. Het wordt spannender als we een tennisclub voor alleen blanken beginnen. Waarom? Ik denk dat wij minderheden meer ruimte gunnen om zich langs dergelijke lijnen te organiseren dan meerderheden. Maar juridisch is het onderscheid natuurlijk heel lastig. Daarom ben ik voor pragmatiek op dit gebied. Iedereen voelt aan dat het weren van zwarten onaanvaardbaar is, maar begin je als vrouwen, homo's of transgenders je eigen club, dan mag dat wel. Dit is schimmig terrein en daarom moet we hier met een zekere terughoudendheid in opereren."

In de VS kwam het tot een rechtszaak tegen een bakker die weigerde een trouwtaart te verkopen aan een homostel.

"Ik vind dat een bakker dat zelf mag weten, klanten weigeren mag. Op welke gronden? Dat is ingewikkeld."

Een taart weigeren aan zwarten? Dat zal bij de rechter niet standhouden.

"Dat denk ik ook niet."

Waarom moet het bij homo's dan wel mogen?

"De eerste vraag is: is er een alternatief? Een andere bakker? Als er een alternatief is, mag je eerder weigeren, vind ik."

Maar dat zou de rechter toch nooit goedkeuren als het deze bakker en zwarten of joden ging?

"Dat is zo. Ik vind het ook lastig hier precies de vinger op te leggen. Dit is een moeras en het niet eenvoudig houvast te vinden. Het heeft in elk geval te maken met de vraag hoe dingen gegroeid zijn. Geef je mensen de ruimte in hun eigen tempo mee te groeien met veranderingen in de samenleving? Laat de pluriformiteit in stand en ga hier pragmatisch mee om. Het emancipatieproces van vrouwen en homo's gaat sneller in seculiere kring, dan is het logisch dat de clash juist op deze punten zichtbaar wordt. Dat geldt ook in omgekeerde richting: als je docent maatschappijleer wilt worden op een grachtengordel-school, zul je weinig kans maken als je tegen het homohuwelijk bent, al zal dat wellicht niet formeel zo worden uitgesproken."

Cors Visser: Seculiere Bokito's en christelijke Calimero's, Buijten & Schipperheijn euro 11,50

Wie is Cors Visser?

Cors Visser (1976) studeerde planologie/bestuurskunde in Wageningen en Utrecht, en promoveerde vervolgens in 2013 als godsdienstsocioloog. Hij werkte bij het wetenschappelijk instituut van de ChristenUnie en is nu directeur van de christelijk denktank ForumC. Visser is lid van de christelijk-gereformeerde kerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden