Scruton toont het belang van transcendentie

Roger Scruton: Eindeloos verlangen naar het heilige. Vertaling: Julie Benschop en André Haacke; Amsterdam University Press; 296 blz. euro29,95.

****

De schrijver

Roger Scruton (1944) is een Britse schrijver en filosoof. Hij was professor in Londen en Cambridge en maakte internationaal naam als denker over esthetica, politiek en religie. Zijn werk is in meer dan twintig talen vertaald.

Thematiek

Scruton probeert in dit boek 'een zekere ruimte te vinden voor de religieuze wereldvisie, zonder de doctrine of praktijk van een bepaald geloof te willen rechtvaardigen'. Dit doet hij vooral door te laten zien waar de atheïstische of natuurwetenschappelijke wereldvisie in filosofisch opzicht tekortschiet.

Religie kan in taal en rituelen uitdrukking geven aan ervaringen die in Scrutons ogen essentieel zijn in ieder mensenleven, maar die in wetenschappelijke onderzoeken zelfs niet benaderd kunnen worden - ook al denken wetenschappers hier zelf vaak anders over.

Met een aangename, milde ironie geeft hij talrijke voorbeelden. Een mier die het vuur inloopt en daarmee zijn leven verliest, maar wel iets doet wat in het belang is van de groep, levert geen zelfopoffering, zoals evolutionair biologen stellen.

De mier is volgens Scruton onvergelijkbaar met een officier die zichzelf opoffert in een vuurgevecht, omdat de soldaatmier instinctief het vuur inloopt, zonder te begrijpen wat hij doet en zonder de gevolgen ervan te kunnen vrezen. Wie de twee op één lijn stelt, begrijpt niets van menselijk altruïsme, dat veel meer is dan enkel een genetisch bepaalde strategie.

Opvallendste begrip

Cognitief dualisme. De wereld kan volgens Scruton op twee manieren worden begrepen: volgens de wetenschappelijke en de interpersoonlijke manier van begrijpen. Deze twee manieren van begrijpen zijn allebei van waarde, maar ze zijn onverenigbaar en moeten niet worden verward. Een groot deel van de (neuro)wetenschap, waarin bijvoorbeeld verliefdheid wordt verklaard vanuit hersenactiviteit, kan daarom volgens Scruton de prullenmand in. Omdat ze een vergeefse poging doet iets te verklaren wat in werkelijkheid enkel te interpreteren valt.

Om misverstanden te voorkomen: Scruton is niet tegen de wetenschap. Hij wil ook niet beweren dat verliefdheid geen neurologische basis heeft, of godsdienst geen nuttige maatschappelijke functies. Hij is alleen fel gekant tegen de modieuze reductionistische modellen die vrijwel elk terrein van het leven verklaren als 'niets anders dan' een uitkomst van natuurlijke selectie, de uitvoering van een 'contract' tussen spelers met belangen of een keten van oorzaken en gevolgen.

Maar wat is het dan wel, het transcendente, het heilige? Tovenarij, iets van een bovennatuurlijke orde? Dat zegt hij niet. Maar een gelofte is iets anders dan een contract, een muziekstuk kan niet worden begrepen als enkel een reeks tonen. Alleen al om te zeggen wat een mens waarneemt als hij een gezicht, een glimlach of een blik van een ander ziet, moeten we gebruikmaken van concepten uit een andere taal dan de wetenschappelijke en andere verbanden leggen dan de causale.

Mooiste zin

"Morele oordelen zijn ingebed in de taal van noodzakelijkheid en geen hoekje van ons universum ontkomt aan hun jurisdictie."

Onbegrijpelijkste zin

Over het algemeen slaagt Scruton erin om ingewikkelde filosofische concepten helder en eenvoudig te beschrijven. Met uitzondering van struikelzinnen als deze: "Het subject dat zichzelf kan identificeren is zowel in transcendentaal opzicht vrij als begiftigd met de 'transcendentale eenheid van apperceptie': de directe kennis van het zelf als een geüniformeerd centrum van bewustzijn'."

Reden om dit boek niet te lezen

Is er niet.

Reden om dit boek wel te lezen

Scruton levert naar mijn idee een waardevolle bijdrage aan het gesprek over wetenschap, religie en samenleving. Oeverloze discussies, zoals die over het bestaan van de vrije wil of het 'zijn van ons brein', kunnen ermee worden beslecht. Een polemiek heeft geen zin als die voorbijgaat aan de verschillende manieren van begrijpen. Bovendien laat de erudiete Scruton zien dat wij in een wereld zonder oog voor transcendente banden niet werkelijk thuis zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden