Scientology heeft veel van gewoon een religie

In het tumult van berichten en beschouwingen rondom Scientology en Internet, is regelmatig het religieuze karakter van deze omstreden beweging in tegengesproken. Maar er zijn argumenten om gerust toe te geven: ja, je kunt het een religie noemen. Wilson's rapport is een uitgebreide versie van een hoofdstuk uit zijn boek 'The Social Dimensions of Sectarianism', Oxford University Press, 1990.

RICHARD SINGELENBERG

Begrijpelijk is dat wel. De zo bizar ogende theorieën van Hubbard doen op het eerst gezicht meer beroep op de fantasieën van een gevorderde science-fictionlezer dan op het religieuze inlevingsvermogen van een willekeurige buitenstaander. Want hoe moet je anders het verhaal van opperhoofd Xenu interpreteren, die bijna 100 miljoen jaar geleden de aarde met een kernbom opblies om zo de overbevolking te lijf te gaan?

Vertroebeld

Deze en legio andere opvattingen van Scientology mogen vreemd klinken, toch lijdt het volgens de vooraanstaande Engelse godsdienstsocioloog Bryan Wilson geen twijfel dat we hier te maken met een godsdienst. In een rapport dat hij in 1995 publiceerde wordt duidelijk hoezeer onze blik op het begrip religie wordt vertroebeld door culturele conditionering. In het westen laat zelfs de meest verstokte atheïst zich bij het begrip godsdienst leiden door beelden van kerkgebouwen, heilige missen of devoot biddende gelovigen. Pas in de laatste decennia zijn daar opvattingen en gebruiken van bv. islam en hindoeïsme aan toegevoegd.

Als mensen zich echter via prijzige cursussen willen veranderen in onoverwinnelijke wezens die in staat zijn om dwars door een blok beton heen te kijken, dan lijkt voor menigeen de grens vanwat religieus betamelijk is, overschreden.

Wilson heeft een inventaris van een reeks voorwaarden samengesteld, waaraan een geloofssysteem dat zich als religie wil kwalificeren, zou moeten voldoen. Analoog aan het streven naar een universele, en dus cultuurloze IQ-test, is het volgens Wilson van groot belang dat deze condities niet vervuild worden door specifieke religieuze tradities.

Thetans

Een voorbeeld uit zijn opsomming: 'Er dient sprake te zijn van een bovennatuurlijke macht, die zintuiglijk niet waarneembaar is'. Passen we dit toe op Scientology, dan komen terecht bij de thetans . Een Scientoloog gaat ervan uit dat een mens meer is dan een stoffelijk lichaam. Dit is slechts een materieel en tijdelijk omhulsel, waarin zich de 'thetan' als het ware heeft genesteld. Het begrip is het beste te vergelijken met de ziel, een spiritueel en onsterfelijk wezen met een enorm potentieel.

Dat lijkt veel op de leer van de 100 jaar oude beweging Christian Science (waar Scientology overigens opmerkelijk veel overeenkomsten mee vertoont), die het idee van de mens als louter lichaam eveneens verwerpt.

Biechten

Een tweede voorbeeld - voorwaarde nr. 6 in Wilsons schema - is de invloed die de individu probeert uit te oefenen op zijn huidige of toekomstige leven(s). Indien men zich op bepaalde voorgeschreven wijzen gedraagt, bestaat de mogelijkheid om enig effect te sorteren op de willekeur waarmee de bovennatuurlijke machten soms de lotsbestemming van de gelovige dicteren. Voor Scientology is dit het zogenaamde auditing. 'Auditing' is in eerste instantie bedoeld om de individu bewust te maken van traumatische gebeurtenissen uit zijn verleden. Omdat die episodes de oorzaak zijn van irrationeel gedrag vormen ze een belemmering voor een optimaal (=rationeel) functioneren. Deze therapeutische kant van de leer, die trouwens verre van uitzonderlijk is, veel religies hebben immers de pretentie te kunnen genezen, is met name aantrekkelijk voor beginnende aanhangers.

Auditing is volgens Wilson vergelijkbaar met biechten. Weliswaar voltrekt zich dit proces via een uiterst rigide stramien van vraag en antwoord, maar we moeten ons niet blind staren op de vorm van een dergelijk ritueel, maar kijken naar de functie ervan.

De religieuze betekenis van auditing is het streven naar de uiteindelijke verlossing van de thetan uit het keurslijf van het stoffelijk lichaam. We zien dat Scientology hier duidelijk lonkt naar het karma-begrip uit het hindoeïsme en boeddhisme: zolang de individu beperkt wordt door de effecten van zijn vroegere daden - karma - zal hij de verlichting nooit bereiken. Het uiteindelijke doel is het bestaan buiten het lichaam, hij wordt dan 'Operating Thetan' (OT): de thetan begeeft zich buiten het lichaam.

Geen offers

Volgens Wilson zouden sommige christenen zo'n toestand herkennen als die van de geredde ziel. Dit zijn slechts twee voorbeelden uit het overzicht van de totaal 20 voorwaarden die Wilson noemt. Aan drie daarvan voldoet Scientology overigens niet: zo brengt men bv. niet geen offers en zijn er geen uitgebreide collectieve rituelen, gericht op aanbidding van de bovennatuur. Desondanks lijdt het volgens Wilson geen twijfel dat we hier van doen hebben met een religie.

Hij tekent hierbij aan dat de leer van Scientology duidelijk geënt is op de technologische 20e eeuw. Als sociaal produkt neemt godsdienst nu eenmaal de kleur en het karakter aan van de maatschappij waarin ze ontstaat en functioneert. Dat verklaart ten dele ook de zo omstreden handelwijze van de beweging om tegenstanders voor de rechter te slepen. Scientology weerspiegelt hier ten volle het Amerikaanse juridische lik-op-stuk systeem: 'Jij pakt mij? Ok, dan pak ik je terug'. Ook als het om geld gaat, reflecteert Scientology het Amerikaanse kapitalistisch ondernemerschap. Dat is misschien niet erg 'religieus', maar dat heeft meer te maken met onze blik op wat godsdienst wel en niet zou moeten inhouden.

Ingewijden

Toen Wilson zijn rapport schreef, was er nog geen Internet-affaire. Maar hij preludeert er al op door te verwijzen naar het onderscheid tussen exoterische en esoterische literatuur. Kort gezegd is de eerste categorie bestemd voor niet-ingewijden, de tweede voor ingewijden. In het religieuze spectrum is een dergelijk verschil verre van uniek. Denk aan de uitspraak van Jezus 'Nog veel heb ik u te zeggen, maar gij kunt het thans niet dragen' (Joh 16:12) en die van Paulus, die een onderscheid maakt tussen vast voedsel voor de rijpere gelovigen en melk voor de zuigelingen (o.a. Hebr 5:12-14). Talrijke godsdiensten hebben beperkingen opgelegd aan de toegankelijkheid van leerstellingen en rituelen. Het cursusmateriaal van de genezer van Christian Science is niet geschikt voor de ogen van de buitenwereld, alleen mormonen met een goede reputatie mogen de tempel betreden en de extatische pinkstergelovige zal de betekenis van zijn tongentaal slechts onthullen in bijeenkomsten met gelovige intimi.

Gedistantieerd als Wilson's rapport is, zijn streng wetenschappelijke betoog komt neer op het oerhollandse spreekwoord 'wat de boer niet kent, dat vreet ie niet'. In de geschiedenis van het afwijkend religieus gedrag zijn de uiterste consequenties hiervan eeuwenlang pregnant naar voren gekomen. Vorige eeuw nog werden in Engeland aanhangers van het Leger des Heils vermoord en 50 jaar geleden besmeurde men in Amerika Jehovah's Getuigen met pek en veren.

Half december zijn bij de Scientology Kerk in Amsterdam de ruiten ingegooid en zware beschadigingen toegebracht aan een Volkswagenbusje van de beweging. Er is dus niets nieuws onder de zon.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden