Schuldig, ook na zestig jaar

Zes jaar hoorden we eisen, helemaal aan het einde van het requisitoir van de officier van justitie, Hans Joachim Lutz. Nog geen drie uur had zijn slotpleidooi in beslag genomen, strak en zakelijk had hij de stappen doorgelopen die tot zijn eis voerden.

Zes jaar. De procesdeelnemers, het publiek en wij van de pers ( weer in versterkte mate aanwezig ) - wij allen hoorden het. Behalve de aangeklaagde. Die moest wachten tot zijn vertaalster uitvertaald was.

Dus was het even stil in de zaal, we hoorden alleen de stem van de tolk, naast dat bed voor in de zaal, en we keken naar de man die daar in lag. Hij droeg zijn pet met de klep opzij, zijn ogen bleven verborgen achter zijn zonnebril. Toen zijn tolk was uitgesproken en de zes jaar nu ook in het Oekraïens gevallen moesten zijn, viel in dat gezicht geen spoor van welke reactie dan ook te ontdekken. Ivan Demjanjuk zweeg, zoals hij alle zestien maanden van dit proces had gezwegen.

Schuldig was hij, had Lutz gezegd, al was de misdaad meer dan zestig jaar geleden, en de aangeklaagde hoogbejaard. Schuldig aan de medeplichtigheid aan moord in 27.900 gevallen. Het ging er in dit proces niet om om de schuld van de Duitsers af te wentelen op een buitenlander, zei Lutz, maar buitenlanders die meededen waren ook schuldig.

En dat Demjanjuk als kampbewaker in het vernietigingskamp Sobibor meedeed, dat stond voor hem vast. Alle kampbewakers deden mee. Ze hadden een functie in de vernietigingsmachine.

Dat Demjanjuk kampbewaker in Sobibor was, bleek uit een aantal historische documenten: het persoonsbewijs van de SS, met dienstnummer 1393, een overplaatsingslijst uit 1943 van het opleidingskamp Trawniki naar Sobibor, en een gedocumenteerde verklaring van een andere, inmiddels overleden bewaker - Ignat Daniltsjenko - die zei samen met Demjanjuk te hebben gediend. Daarnaast waren er nog een aantal indirecte bewijsmiddelen. Bovendien had Demjanjuk zelf kort na de oorlog bij zijn immigratieaanvraag voor de Verenigde Staten verklaard dat hij tijdens de oorlog in Sobibor had geleefd - als boer.

Even strak en zakelijk oordeelde de officier over de aard van de medeplichtigheid aan het moorden: die was gruwelijk geweest, doortrapt. En een beroep op noodweer (het moeten handelen onder dwang of op bevel) kon niet opgaan: Demjanjuk had genoeg gelegenheid gehad om zich aan zijn dienst te onttrekken: de grens met de Oekraïne was maar twee kilometer van Sobibor vandaan. Ook op mildere vonnisen in het Sobiborproces van de jaren zestig, waarbij enkele Duitse SS-functionarissen er met lichte straffen van af kwamen (de Duitse aanvoerder van de Trawniki werd zelfs vrijgesproken) kon de aangeklaagde geen aanspraak maken. "Elke tijdsperiode velt zijn eigen oordeel over onrecht in het verleden. Iedere schuld is individueel en moet naar eer en geweten gewogen worden." In die paar zinnen verschoof Lutz de weegschaal van justitie. Demjanjuk heeft te lang geleefd: zijn schuld is almaar zwaarder geworden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden