Schulden niet altijd eigen schuld, waarschuwt WRR

Eigen verantwoordelijkheid is een goed uitgangspunt, stelt de WRR, maar eigen schuld dikke bult is soms een te rigide reactie. Beeld anp

Zit je al in de put, dan is de verleiding groot om weg te kijken bij financiële problemen. Die psychologische reflex zorgt ervoor dat mensen met schulden dikwijls nog meer schulden maken.

De overheid houdt daar echter geen rekening mee en overschat de financiële zelfredzaamheid van zijn burgers, waarschuwt de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid vandaag.

Simpel gezegd: niet iedereen kan met geld omgaan en onder druk van schulden nemen sommigen de verkeerde beslissingen. Omdat persoonlijkheidskenmerken erfelijk zijn, is het niet zo gek dat schuld maken soms van ouder op kind overgaat, aldus het rapport 'Eigen schuld?', dat de WRR vanmiddag in de Tweede Kamer presenteerde.

Er bestaat een afstand tussen wat de overheid van zijn burgers verwacht en wat zij feitelijk aankunnen, schrijft de raad. En die afstand wordt groter als betaalachterstanden groeien. De raad noemt dat een schaarbeweging: enerzijds neemt de druk van schuldeisers toe, waarbij soms incassovormen gemaakte afspraken over aflossing van schulden doorkruisen, anderzijds zorgen stress en armoede voor paniek of passief gedrag als schuldenaren juist hun hoofd erbij moeten houden.

Zo zitten mensen nu eenmaal in elkaar. Aanmaningen blijven ongeopend in de envelop, het weinige geld gaat op aan uitgaven die beter nog even kunnen wachten. Budgetcursussen en andere maatregelen om mensen te leren met geld om te gaan, helpen niet, zegt Nadja Jungmann, lector schulden en incasso aan de Hogeschool Utrecht. Op verzoek van de WRR keek Jungmann naar het effect van 'interventies'. "Vergelijk het met een dieet of een reïntegratiecursus, die hebben alleen zin als je gemotiveerd bent om af te vallen of een baan te vinden. Dat gaat ook op voor budgetcoaching."

Boete op boete
Voor velen zijn de ingewikkelde regels bovendien te moeilijk, schrijft de WRR. Zeker als je een inkomen bijeen sprokkelt en de toeslagen waarop je aanspraak maakt snel kunnen veranderen, is het lastig om je huishoudboekje op orde te houden. Toeslagen voor huur, zorg of kinderen komen op verschillende momenten binnen, en als teveel is uitgekeerd verrekent de Belastingdienst die bedragen direct. Wie achterloopt met betalingen van de zorgpremie of een bekeuring voor een verkeersovertreding krijgt boete op boete en kan uiteindelijk in de gevangenis belanden, terwijl vaak domweg het geld er niet is om te betalen. Eigen verantwoordelijkheid is een goed uitgangspunt, stelt de WRR, maar eigen schuld dikke bult is soms een te rigide reactie.

Om te voorkomen dat mensen nodeloos in de schulden raken, moet de overheid het makkelijker maken dat ze de voor hen beste keuzes maken, beveelt de raad de Tweede Kamer aan. Zo zou de standaard bij een huwelijk 'beperkte gemeenschap' moeten zijn. Nu trouwen de meeste Nederlanders nog in gemeenschap van goederen, waarbij iemand met schulden automatisch zijn partner meesleept in de financiële misère.

Schuldhulpverlening
Net als de Nationale Ombudsman en andere onderzoekers hekelt de WRR de rol van de overheid als schuldeiser. Zo gaan de Belastingdienst en het Centraal Justitieel Incassobureau voor als er een betalingsregeling met een schuldenaar wordt getroffen. De WRR beveelt aan om die bijzondere bevoegdheden pas in te zetten nadat is vastgesteld dat de schuldenaar voldoende geld heeft om af te betalen. De derde aanbeveling is de drempel voor schuldhulpverlening te verlagen. Uit de evaluatie die staatssecretaris Jetta Klijnsma begin deze week naar de Kamer stuurde bleek al dat gemeenten te veel en te vaak mensen afwijzen als ze voor hulp aankloppen. Net als Klijnsma pleit de WRR ervoor zo vroeg mogelijk te signaleren dat iemand in financiële problemen dreigt te raken.

Nadja Jungmann onderstreept het belang daarvan. De groep mensen die niet aanklopt bij schuldhulpverlening, omdat ze er toch niets van verwachten, is de laatste jaren flink toegenomen. Om die mensen over de streep te trekken, moet je de regels wat versoepelen, meent Jungmann. "Biedt ze wat ruimte, bijvoorbeeld door een afbetaling over een extra maand uit te smeren en toe te staan dat ze een keertje overslaan. Bij afvallen of sporttraining wordt een terugslag geaccepteerd, maar bij schuldhulpverlening lig je er meteen uit als het een keer misgaat. Terwijl het traject meestal jaren duurt. We verlangen een lange adem van mensen die bij de dag leven."

Gemiddeld 42.900 euro schuld
Meer dan een half miljoen huishoudens heeft schulden die redelijkerwijs niet meer zijn af te betalen, schrijft de WRR. Dat aantal is de laatste jaren toegenomen, al constateert de brancheorganisatie voor schulphulpverlening NVVK dat het aantal van 90.400 aanmeldingen voor schuldhulpverlening vorig jaar niet is gestegen. Wel steeg de gemiddelde schuld die mensen hebben, van 38.500 euro (in 2014) naar 42.900 euro. Schuldenaren hebben gemiddeld veertien schuldeisers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden