Schulden kwijtschelden biedt kans op nieuwe start

Ook in Nederland zou kwijtschelding van schulden in het uiterste geval mogelijk moeten zijn, bepleiten Stijn Verhagen, Lilian Linders en Marcel Ham.

Van maar liefst 1,4 miljoen huishoudens is de hypotheekschuld groter dan de waarde van hun huis. Nu al lukt het 100.000 mensen niet meer om de hypotheek te betalen. Het is daarom hard nodig dat minister Dijsselbloem met de banken gaat kijken of mensen van wie het huis 'onder water' staat verlichting kunnen krijgen.

In een nog penibeler situatie bevinden zich de mensen die zich tot de schuldhulpverlening moeten wenden; hun aantal verdubbelde sinds de crisis tot 89.000.

Financiële problemen worden gezien als eigen schuld, de eigen verantwoordelijkheid van mensen staat voorop. De aanpak is financieel-juridisch: schuldhulpverleners hanteren standaardprotocollen om stabiliteit te creëren, incassobedrijven innen schulden op basis van gestandaardiseerde rechtmatigheid. Voor wie helemaal vastloopt is er eventueel en na veel pijn en moeite de WSNP, de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen. Drie jaar lang op een houtje bijten met een minimaal inkomen en je bent verlost.

De financieel-juridische aanpak van schulden zit op een doodlopend spoor. Van de weinigen die uit de schulden komen, komt een substantieel deel later weer in de problemen.

Schuldsanering en -beheersing nemen de dieper liggende oorzaken niet weg. De huidige aanpak miskent de rol van sociale en sociaal-psychologische factoren, die schulden mede bepalen. Antropoloog Erik Bähre wijst op de behoefte van mensen aan maatschappelijke status. De afgelopen decennia konden steeds meer mensen via consumptie aanzien verkrijgen, terwijl statussymbolen als opleiding, leeftijd en beroep juist minder belangrijk werden. Mooie kleding, auto's en tv's waren gaandeweg niet meer voorbehouden aan een kleine elite maar kwamen binnen bereik van vrijwel iedereen. De statusladder werd beklommen door steeds meer geld te lenen - totdat de consumptiezeepbel uit elkaar spatte.

Onvermogen

Een effectieve aanpak van schulden kan niet om de sociale kant heen. Op korte termijn valt resultaat te boeken als de schuldhulpverlening meer oog krijgt voor het onvermogen van mensen om hun gedrag te veranderen, zoals bij een depressie of verslaving. De schuldendeskundigen Nadja Jungmann en Roeland van Geuns ontwikkelden een 'screeningsinstrument' waarmee schuldhelpers de houdingskenmerken van hun cliënten in kaart kunnen brengen. Vertrouwen in eigen kunnen van de schuldenaar biedt namelijk meer houvast voor schuldhulpverleners dan wanneer zoals nu gekeken wordt naar de omvang en rechtmatigheid van iemands schuld.

Ingrijpender is dat we het dogma loslaten dat schulden altijd en overal tot het uiterste moeten worden terugbetaald. Terugbetalen kan in de regel het uitgangspunt blijven. Maar als we erkennen dat schulden niet alleen een financieel probleem zijn maar ook een sociale en zelfs morele kwestie (en vergeving mogelijk is na zelfreflectie), dan komen andere uitwegen in beeld. In ons boek 'Verlossing van schuld en boete' pleiten de economen Marcel Canoy en Robin Fransman voor een vorm van kwijtschelding voor mensen met uitzichtloze aflossingsproblemen. Als niets helpt, mogen ze failliet worden verklaard, inclusief kwijtschelding. Faillissement nieuwe stijl dus eigenlijk, zoals in de Verenigde Staten, waar faillissement wordt benaderd als een kans om opnieuw te beginnen.

Niet het brevet van onvermogen en de bestraffende blik naar het verleden, zoals in Nederland nu nog het geval is, maar een optimistische kijk naar de toekomst. In ons land kan een natuurlijke persoon wel failliet gaan, maar dat leidt niet tot het kwijtschelden van de schulden. Zodra iemand weer wat verdient, staan de schuldeisers op de stoep waardoor mensen voor altijd een 'schuldig' bestaan blijven leiden.

Het plukken van een kale kip biedt net zo min uitkomst uit de groeiende schuldenproblematiek als ondoordachte kwijtschelding. Kwijtschelding is zeker geen blanco cheque en alleen een optie als deze moreel juister of financieel gunstiger is dan vasthouden aan bestaande procedures. Het is een serieuze optie wanneer we werkelijk doortastend de schuldenproblematiek willen aanpakken. De starre financieel-juridische houding waarmee schuldenaren nu worden geconfronteerd zal het probleem alleen maar groter maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden