Schuld, schaamte en spijt

Elizabeth Gilbert. (FOTO MARK KOHN)

Ze realiseert zich dat haar grootste succes waarschijnlijk al achter haar ligt. Van Elizabeth Gilberts boek ’Eten, bidden, beminnen’ werden zeven miljoen exemplaren verkocht. Haar echtscheiding, het onderwerp van de spirituele bestseller, zal haar een levenlang achtervolgen. Zeker nu het boek is verfilmd.

Het is al weer bijna tien jaar geleden dat Elizabeth Gilbert (41) besloot een einde te maken aan haar huwelijk. Op haar dertigste heeft de Amerikaanse journaliste en schrijfster alles wat een hoog opgeleide, ambitieuze vrouw zich kan wensen: een man, een prachtig huis in de Hudson Valley, een appartement in Manhattan en een mooie carrière. Maar gelukkig is ze niet. Ze krijgt paniekaanvallen, belandt in een huwelijkscrisis en raakt aan de antidepressiva. ’Ik deed mijn uiterste best om het niet te weten, maar de waarheid bleef zich aan mij opdringen’, schrijft ze in haar boek ’Eten, bidden, beminnen’. ’Ik wil niet meer getrouwd zijn. Ik wil niet in dit grote huis wonen. Ik wil geen baby.’

Na de scheiding, en alweer gevangen in de volgende turbulente relatie, gaat ze op reis om tot zichzelf te komen. Het verslag van de zoektocht die haar naar Italië, India en Indonesië leidt (volgens Gilbert niet toevallig alle drie landen die beginnen met een I – ’ik’) werd de basis voor de populaire bestseller. Dat miljoenen mensen – vooral vrouwen – het boek verslonden, maakte dat de schrijfster twee jaar geleden door Time Magazine werd uitgeroepen tot een van de honderd invloedrijkste mensen ter wereld.

Hoe het is om steeds weer geconfronteerd te worden met een periode uit je leven die al zo lang achter je ligt? Elizabeth Gilbert schopt haar schoenen uit en trekt haar benen op de bank. Ze is even in Nederland voor de lancering van de film ’Eat, pray, love’ en haar nieuwe boek ’Toewijding’. „Een paar dagen geleden realiseerde ik me weer hoe vaak ik nog aan mijn ex-echtgenoot denk. Iedere dag eigenlijk. Meestal kort, zijdelings, maar toch. Ik blijf aan die man vastzitten zolang ik leef. Niet door het boek, maar omdat we acht jaar samen zijn geweest. Je kunt zeggen: dat boek en die periode zijn verleden tijd, maar je onderbewuste kent geen tijd.”

Hoewel het boek overal ter wereld goed verkoopt en in meer dan dertig talen verscheen, sloeg ’Eten, bidden, beminnen’ behalve in de Verenigde Staten en Brazilië vooral in Nederland aan. „Ondanks mijn Amerikaanse achtergrond heb ik het idee dat ik ben opgegroeid in een Noord-Europees, christelijk gezin omdat mijn moeder Zweeds is. De boodschap die ik mijn levenlang heb meegekregen is: je moet perfect zijn, niemand tegenwerken, je emoties verbergen, sterk zijn, onafhankelijk, je moet jezelf niet voor schut zetten door te laten zien dat je zwak bent – calvinistische ideeën over hoe je dient te leven. De vrouwen in mijn familie hebben altijd uitgestraald: je staat er alleen voor, verwacht niet dat iemand je komt redden. Ik denk dat Nederlandse vrouwen dat herkennen. Ik ben opgegroeid met het idee dat ik volstrekt verantwoordelijk ben voor mijn eigen leven. Falen stond voor mij gelijk aan doodgaan. Toen mijn huwelijk mislukte en ik in een depressie raakte, schaamde ik me verschrikkelijk. Schuld, schaamte en spijt; dat zijn de thema’s uit het boek. In Nederland vielen die in vruchtbare aarde.”

Het succes van ’Eten, bidden, beminnen’ betekende een definitieve breuk met het leven dat ze leidde, zegt Gilbert. „Na mijn scheiding was ik berooid. Ik verdiende de kost met schrijven. In de praktijk betekent dat: rennen van de ene naar de andere deadline en je altijd druk maken over geld. Dat hoeft niet meer en dat is zalig.”

Haar roem is relatief, zegt ze. „Het boek is een fenomeen, maar ik ben dat niet. Zeker naar Amerikaanse maatstaven leid ik een teruggetrokken bestaan. Ik woon in een dorp met duizend inwoners en zie iedere dag dezelfde twaalf mensen. Ik heb geen eigen televisieshow, geen radioprogramma, geen tijdschrift met mijn naam erop, ik blog niet, ik twitter niet en er wordt van mijn leven geen reality-soap gemaakt. Op straat word ik zelden herkend. Als er al eens iemand op me afkomt, zijn dat ongelofelijk aardige vrouwen die een scheiding hebben meegemaakt en me bedanken voor het boek. Ik voel me niet bijzonder. De vragen waarmee ik worstel zijn geen andere dan de jouwe.”

Door een openhartig boek te schrijven, gaf Gilbert miljoenen mensen een inkijk in haar leven. „Ik ben erg open. Als ik naast je had gezeten tijdens een lange vlucht, of we waren elkaar in de trein tegengekomen, had ik je ook veel verteld. De afgelopen zes jaar heb ik twee boeken geschreven. Over ieder woord dat erin staat heb ik nagedacht. Wat ik niet wil vertellen, staat er niet in.”

Sinds begin oktober draait de film ’Eat, pray, love’ in de Nederlandse bioscopen met Julia Roberts in de rol van Elizabeth Gilbert. „Het is vervreemdend om jezelf gespeeld te zien worden door een beroemde actrice. Aan de andere kant: door dit boek ben ik in zoveel onrealistische situaties beland – dit kon er ook nog wel bij.”

Toen de productiemaatschappij van Brad Pitt de filmrechten wilde kopen, was de enige vraag die Gilbert zichzelf stelde: kan ik het boek laten gaan? „Ik moet niets hebben van schrijvers die hun boek verkopen en achteraf klagen over de film. Alsof iemand het boek stiekem meenam, alsof ze er niet een hele hoop geld voor hebben gekregen! Dat is zoiets als je huis verkopen en dan moeilijk doen als iemand je oude keuken eruit sloopt. Als je het niet kunt loslaten, moet je het niet doen.’’

Ze is één dag op de set geweest. „Ik vond dat ik ze met rust moest laten. Voor de opnames hebben Julia Roberts en ik elkaar ontmoet en brieven geschreven. Ik heb haar mijn japa mala, mijn Indiase gebedssnoer, gestuurd en gezegd: die is nu van jou, het boek is van jou, het verhaal is van jou, speel die rol zoals jij wilt en geniet ervan.”

Of het een goede film is geworden, vindt ze moeilijk te zeggen. „Ik heb te weinig afstand om dat te kunnen beoordelen.” Eigenlijk maakte Gilbert zich maar over één ding echt zorgen: ze vreesde dat de ashram, het Indiase meditatiecentrum waar ze drie maanden verbleef, zou worden afgeschilderd als een wellness-oord. „Het is toch Hollywood: het moet er allemaal mooi uitzien. Ik was bang dat ze een ashram zouden voorstellen als een spa en dat de kijkers denken: oh, dat wil ik ook, dat lijkt me genieten! De realiteit van een ashram is echter dat het er sober is, vol en allesbehalve ontspannend. Mediteren is werken in de fabriek van je eigen geest. Dat wordt wel duidelijk, geloof ik.”

Achteraf bleek het een opluchting haar boek uit handen te geven. „Het was zoveel groter geworden dan ik, het zat me in de weg. Ik ben amper veertig, ik kan nog vier decennia schrijven, maar hoogstwaarschijnlijk blijf ik voor altijd de schrijfster van dat ene, enorme succesnummer. Als je je dat bedenkt, heb je de neiging om ’s ochtends om negen uur al naar de fles te grijpen.”

Het schrijven van ’Toewijding’, de opvolger van ’Eten, bidden, beminnen’, viel haar niet licht. „Een tijdlang realiseerde ik me iedere minuut van de dag dat ik bezig was met een boek waar de critici reikhalzend naar uitkeken: wat zal Gilbert schrijven ná die illustere voorganger. Ik stond stijf van de schrik. Gelukkig was ’Eten, bidden, beminnen’ mijn vierde en niet mijn eerste boek. Ik weet hoe het is om boeken te schrijven die niemand leest en ik weet ook dat het niet het einde van de wereld is als je geen zeven miljoen exemplaren verkoopt.”

Niettemin schreef ze naar eigen zeggen een uiterst beroerde eerste vijfhonderd pagina’s. „Onbewust probeerde ik het boek te schrijven dat zeven miljoen lezers van me verwachtten. En zo werkt het niet. Ik ben aan mezelf en mijn lezers authenticiteit verplicht, ik moet mijn hart volgen.”

Ze smeet de eerste versie onder haar bed – „daar ligt het nog steeds, bedenk ik me nu” – en werkte een half jaar in haar tuin. Uit haar tas diept ze een iPhone op en laat foto’s zien. „Kijk, die bloembedden heb ik aangelegd. Ik moest de schrijver in mezelf geruststellen en genezen. Daarvoor moest ik op een andere manier creatief zijn dan ik gewend was. Ik wilde op een milde manier ervaren dat het niet erg is als iets mislukt; ach, die bloemetjes zijn niet uitgekomen, nou en? Het werkte. Toen het kouder werd, wist ik ineens welk boek ik moest schrijven.”

’Toewijding’ werd een boek over de betekenis van het huwelijk in verschillende tijden en culturen. „Dát was het onderwerp waar ik mee bezig was.” Net als haar veertien jaar oudere Braziliaanse geliefde, had Gilbert zich voorgenomen nooit meer te trouwen. Maar vanwege de Amerikaanse immigratiewetten moesten ze wel, als ze zich in de Verenigde Staten wilden vestigen. De ondertitel van het boek luidt: ’Een sceptica verzoent zich met het huwelijk’.

„Ik heb het verwijt gekregen dat ’Toewijding’ niet spiritueel genoeg is. Het zijn eerder sociologische memoires dan het verslag van zelfonderzoek en contemplatie, zoals ’Eten, bidden, beminnen’. Tijdens het schrijven van ’Toewijding’ dacht ik alleen maar aan trouwen. Ik wilde daar niet op een spirituele manier mee bezig zijn, maar op een pragmatische, praktische manier: wat betekent het huwelijk door de dagen heen? Ik had er geen behoefte aan er op een sprookjesachtige, magische manier over te denken.”

De dag dat het boek af was, was de mooiste van het jaar, zegt ze. „De betovering van ’Eten, bidden, beminnen’ was verbroken. Ik was vrij. Nu kan ik weer schrijven wat ik wil, want het maakt niemand meer uit.”

Ze lacht hartelijk om de opmerking dat ze na een boek over het huwelijk van haar lezers vast nooit meer mag scheiden. „Er zijn heel veel redenen waarom ik nooit meer in een echtscheiding hoop te belanden, maar geen enkele daarvan heeft iets met mijn lezers te maken.”

De belangrijkste les uit ’Toewijding’ is dat getrouwde mensen hun verwachtingen in toom moeten houden, zegt ze. „Bijna dagelijks stel ik mezelf de vraag: is het fair wat ik van mijn man verwacht? Als iets me niet zint, omcirkel ik in mijn agenda de dag van een week later. Pas als het dan nog steeds een probleem voor me is, bespreek ik het met mijn echtgenoot. Het valt me op dat iets vaak helemaal niet zo’n punt is als je het een beetje tijd geeft. Geduld, geduld, geduld.’’

Een andere Gilbert-wijsheid voor een gelukkig huwelijk: de regels van verlangen doorzien. „Ik heb een geweldige echtgenoot, ik hou van hem, hij geeft meer dan veel andere mannen: meer liefde, meer begrip en, ook heel belangrijk: hij kookt iedere dag! En toch wil een deel van mij alleen zijn. Mijn fantasie is niet een andere man, mijn fantasie is in mijn eentje in Manhattan wonen en de hele dag boeken lezen. Maar ik ben oud genoeg om me te realiseren dat ik dan zou verlangen naar een man, een groot huis met een tuin in een klein dorp waar mijn zus en haar kinderen wonen en mijn ouders in de buurt zijn: precies zoals het nu is. Zo werkt verlangen: je wilt precies wat je niet hebt. Op een gegeven moment moet je jezelf een halt toeroepen. Ik kies voor ’goed genoeg’, wat in mijn geval heel erg goed is. Dat betekent overigens niet dat je je moet neerleggen bij een huwelijk waarin je niet gelukkig bent. De fundamentele vraag voor mij is of ik in balans kan blijven, of ik genoeg autonomie heb, me vrij genoeg voel. Zo niet, dan moet ik toch weer gaan.’’

Javier Bardem en Julia Roberts in de film 'Eat, pray, love'. (Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden